Στο CJEU 1,17 εκατ. άδειες παραμονής

Περισσότεροι από 1,17 εκατομμύρια άνθρωποι υπέβαλαν αίτηση για να τακτοποιήσουν το μεταναστευτικό τους καθεστώς στην Ισπανία πριν κλείσει η σχετική προθεσμία στα τέλη Ιουνίου, αριθμός υπερδιπλάσιος από την αρχική εκτίμηση της κυβέρνησης (Crónica Global, The Guardian). Καμία χώρα της ΕΕ δεν έχει επιχειρήσει εδώ και χρόνια νομιμοποίηση εργαζομένων τέτοιας κλίμακας. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας εξετάζει πλέον αν θα ζητήσει από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης, να αποφανθεί κατά πόσον το πρόγραμμα συμβιβάζεται με το ευρωπαϊκό δίκαιο (El Español). Αν η υπόθεση φτάσει στο ΔΕΕ, η απάντησή του θα δεσμεύει όλα τα κράτη-μέλη και θα ορίσει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει μια κυβέρνηση στη νομιμοποίηση εργαζομένων χωρίς χαρτιά, την ώρα που γειτονικές χώρες επενδύουν πολιτικά στην αυστηρότερη επιστροφή μεταναστών.

Μία διάταξη, δύο ερμηνείες

Η διαφορά περιστρέφεται γύρω από μία διάταξη της ευρωπαϊκής Οδηγίας για την Επιστροφή, του νόμου του 2008 που θέτει κοινούς κανόνες για την απομάκρυνση ανθρώπων χωρίς νόμιμο καθεστώς παραμονής. Το άρθρο 6 παράγραφος 1 ορίζει ότι τα κράτη «εκδίδουν απόφαση επιστροφής» για κάθε πρόσωπο που παραμένει παράτυπα. Το άρθρο 6 παράγραφος 4 επιτρέπει, όμως, σε ένα κράτος-μέλος να χορηγεί άδεια παραμονής για «λόγους ευσπλαχνίας, ανθρωπιστικούς ή άλλους» και να μην εκδίδει εντολή απομάκρυνσης. Το ίδιο το Εγχειρίδιο Επιστροφής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρει ότι μια χώρα «μπορεί ανά πάσα στιγμή» να χορηγήσει άδεια παραμονής σε πρόσωπο που βρίσκεται παράτυπα στο έδαφός της (Οδηγία 2008/115/ΕΚ, Εγχειρίδιο Επιστροφής της Επιτροπής).

Η ισπανική κυβέρνηση διαβάζει σε αυτή τη διατύπωση σαφές νομικό περιθώριο. Οι αντίπαλοί της υποστηρίζουν ότι το άρθρο 6 παράγραφος 4 είναι δικλείδα ασφαλείας για ατομικές περιπτώσεις, όχι άδεια για συλλογική νομιμοποίηση άνω του ενός εκατομμυρίου ανθρώπων. Αν το Ανώτατο Δικαστήριο υποβάλει προδικαστικό ερώτημα, δηλαδή ζητήσει από το ΔΕΕ να ερμηνεύσει το δίκαιο της ΕΕ πριν αποφασίσει το ίδιο, η απόφαση θα χαράξει τα όρια της διάταξης για όλα τα κράτη-μέλη (El Debate).

Η Ευρώπη διαβάζει την ίδια υπόθεση μέσα από διαφορετικούς φόβους

Στη Γερμανία, το ισπανικό πρόγραμμα αντιμετωπίστηκε κυρίως ως ζήτημα εργασίας. Η κάλυψη επικεντρώθηκε στην προσπάθεια της Μαδρίτης να μεταφέρει εργαζομένους της παραοικονομίας, στις κατασκευές, τη γεωργία και την οικιακή φροντίδα, σε θέσεις με φορολογία και ασφαλιστικές εισφορές (taz).

Τα γερμανικά ρεπορτάζ διευκρίνισαν προσεκτικά τι ακριβώς παρέχει μια ισπανική άδεια παραμονής. Με βάση τους κανόνες της Σένγκεν, η ισπανική κάρτα διαμονής επιτρέπει σύντομη παραμονή έως 90 ημερών σε άλλη χώρα της ζώνης χωρίς εσωτερικά σύνορα, αλλά δεν ανοίγει την αγορά εργασίας άλλου κράτους (FAZ, Σύμβαση Σένγκεν, άρθρο 21). Η Αυστρία, για παράδειγμα, δεν θα ήταν υποχρεωμένη να δεχθεί αμέσως αυτούς τους εργαζομένους στην αγορά της.

Το ακροδεξιό Κόμμα της Ελευθερίας της Αυστρίας, που πλέον ηγείται του κυβερνητικού συνασπισμού, κατέληξε παρ’ όλα αυτά στο αντίθετο πολιτικό συμπέρασμα, χαρακτηρίζοντας το ισπανικό σχέδιο «δωρεάν εισιτήριο για τη Σένγκεν» και «μαγνήτη ασύλου» (Krone). Η διατύπωση συμπιέζει σε έναν συναγερμό τρεις διαφορετικές έννοιες: τα κίνητρα έλξης, τη δευτερογενή μετακίνηση και την αξιοπιστία των επιστροφών. Το συγκεκριμένο νομικό ρίσκο είναι περιορισμένο, καθώς πλήρη δικαιώματα κινητικότητας αποκτώνται μόνο έπειτα από χρόνια συνεχούς διαμονής, βάσει της ευρωπαϊκής οδηγίας για τους επί μακρόν διαμένοντες, και όχι με μια πρώτη ισπανική άδεια διάρκειας ενός έτους.

Η Ιταλία ενέταξε την ισπανική υπόθεση στη δική της συζήτηση για την επιβολή των κανόνων. Ο υπουργός Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι έχει παρουσιάσει το Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το πακέτο του 2024 που αλλάζει τον τρόπο διαχείρισης των αιτήσεων ασύλου και των επιστροφών, ως στροφή προς αυστηρότερη εφαρμογή (Avvenire). Από τη Ρώμη, η ισπανική νομιμοποίηση μοιάζει με το αντίθετο υπόδειγμα.

Η Καταλονία σηκώνει το διοικητικό βάρος

Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει στην Καταλονία. Η περιφέρεια δέχθηκε περισσότερες από 257.000 αιτήσεις, τον υψηλότερο αριθμό μεταξύ των αυτόνομων κοινοτήτων, ενώ μόνο η επαρχία της Βαρκελώνης συγκέντρωσε πάνω από 192.000 (Crónica Global). Δικηγόροι στη Βαρκελώνη προειδοποιούν ότι ο βασικός κίνδυνος κατάρρευσης δεν βρίσκεται στη νομική θεωρία, αλλά στην έλλειψη διαθέσιμων ραντεβού στα γραφεία μετανάστευσης.

Η Πορτογαλία δείχνει τι συμβαίνει όταν η διοικητική ικανότητα δεν ακολουθεί τον πολιτικό στόχο. Η δική της διαδικασία νομιμοποίησης ενέταξε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στο επίσημο καθεστώς, όμως οι καθυστερήσεις άφησαν πολλούς για μήνες χωρίς έγκυρα έγγραφα. Σύμφωνα με το ECO, περισσότεροι από 162.000 αλλοδαποί εργαζόμενοι βγήκαν το 2025 από τα μητρώα κοινωνικής ασφάλισης χωρίς να επιστρέψουν σε ενεργή εγγραφή. Η νομιμοποίηση μπορεί να κάνει ορατή και φορολογήσιμη πραγματική εργασία, μόνο όμως αν το κράτος μετατρέπει αρκετά γρήγορα τις αιτήσεις σε καθεστώς που μπορεί πράγματι να χρησιμοποιηθεί.

Το νομικό ερώτημα για το ΔΕΕ θα είναι στενό: επιτρέπει το άρθρο 6 παράγραφος 4 μαζική νομιμοποίηση ή μόνο εξαιρέσεις κατά περίπτωση; Το πολιτικό ερώτημα είναι ευρύτερο. Η Ισπανία δοκιμάζει αν ένα μεγάλο κράτος-μέλος της ΕΕ μπορεί να νομιμοποιήσει παράτυπη εργασία σε μεγάλη κλίμακα, ενώ οι γείτονές του δαπανούν πολιτικό κεφάλαιο στις επιστροφές. Η πρώτη απάντηση μπορεί να έρθει από τους δικαστές. Η πρώτη αποτυχία, αν υπάρξει, θα φανεί στις ουρές για ένα ραντεβού.