12 κράτη εκτός στόχων για τις μεταναστευτικές υποδομές

Σε εννέα ημέρες, στις 12 Ιουνίου, το Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο γίνεται δεσμευτικό δίκαιο και για τα 27 κράτη-μέλη. Δέκα κανονισμοί, έπειτα από χρόνια διαπραγματεύσεων, αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη χειρίζεται το άσυλο από την πρώτη άφιξη έως την απέλαση, επιβάλλοντας για πρώτη φορά κοινές διαδικασίες και υποχρεωτικό επιμερισμό βαρών. Η Γαλλία δεν έχει ακόμη δημοσιεύσει την εθνική νομοθεσία που απαιτείται για την εφαρμογή του. Η Ισπανία θα εφαρμόσει συμπιεσμένες προθεσμίες προσφυγών χωρίς προσαρμοσμένο δικαστικό πλαίσιο. Το σχέδιο εφαρμογής της Ιταλίας παραμένει αδημοσίευτο. Εννέα κράτη-μέλη δεν έχουν δοκιμάσει τα πληροφοριακά συστήματα για το Eurodac, την κοινή βιομετρική βάση δεδομένων πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρο το σχήμα (ETIAS.com). Ο νόμος φτάνει πριν στηθεί ο μηχανισμός που θα τον εφαρμόσει.

Έλεγχος επτά ημερών, αποφάσεις σε δώδεκα εβδομάδες

Το Σύμφωνο ζητά ταχύτητα στα εξωτερικά σύνορα. Όποιος φτάνει σε εξωτερικό σύνορο της ΕΕ πρέπει να υποβάλλεται σε έλεγχο μέσα σε επτά ημέρες, μαζί με συλλογή βιομετρικών στοιχείων από την ηλικία των έξι ετών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι αιτούντες που προέρχονται από χώρες όπου γίνονται δεκτές λιγότερες από 20 τοις εκατό των αιτήσεων ασύλου μπαίνουν σε ταχεία συνοριακή διαδικασία: πρώτη απόφαση και προσφυγή μέσα σε 12 εβδομάδες. Στο διάστημα αυτό θεωρείται νομικά ότι δεν έχουν εισέλθει στο έδαφος της ΕΕ (CGRS Belgium).

Νέος είναι και ο υποχρεωτικός μηχανισμός αλληλεγγύης. Χώρες πρώτης γραμμής, όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Ελλάδα και η Κύπρος, μπορούν να ζητούν βοήθεια από άλλα κράτη της ΕΕ, τα οποία πρέπει είτε να μετεγκαθιστούν αιτούντες άσυλο είτε να πληρώνουν περίπου 20.000 ευρώ για κάθε πρόσωπο που αρνούνται να δεχθούν είτε να στέλνουν προσωπικό και εξοπλισμό. Η πρώτη δεξαμενή αλληλεγγύης καλύπτει την περίοδο από τον Ιούνιο έως τον Δεκέμβριο του 2026: 21.000 μετεγκαταστάσεις ή 420 εκατ. ευρώ (Γαλλική Γερουσία). Η Ουγγαρία και η Σλοβακία δεν δεσμεύθηκαν για τίποτα.

Η ίδια η έκθεση ετοιμότητας της Επιτροπής, που δημοσιεύθηκε στις 8 Μαΐου, διαπίστωσε ότι μόνο 15 από τα 27 κράτη-μέλη είχαν έτοιμες τις υποδομές ελέγχου και το αναγκαίο προσωπικό (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ETIAS.com). Η δωρεάν νομική συνδρομή, την οποία απαιτεί το Σύμφωνο, δεν ήταν διαθέσιμη σε έξι κράτη, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα και η Ιταλία, παρότι και οι δύο έχουν χαρακτηριστεί επισήμως χώρες υπό έντονη μεταναστευτική πίεση. Ο ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων στα σύνορα δεν λειτουργούσε στο Βέλγιο, στην Ουγγαρία, στην Ιταλία και στη Μάλτα (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Τρεις χώρες, τρία νομικά κενά

Στη Γαλλία, η κυβέρνηση παρέκαμψε πλήρως το Κοινοβούλιο. Με χρήση του άρθρου 38 του Συντάγματος, που επιτρέπει στην εκτελεστική εξουσία να νομοθετεί με διατάγματα για περιορισμένο χρονικό διάστημα, ξαναέγραψε περίπου το 40 τοις εκατό του μεταναστευτικού κώδικα. Η Αριστερά και η Δεξιά αντέδρασαν για αντίθετους λόγους, αλλά και οι δύο αντέδρασαν στην ίδια την παράκαμψη της Βουλής (Le Monde). Καμία πράξη δεν έχει δημοσιευθεί. Η κυβέρνηση έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο έκδοσης εγκυκλίου, δηλαδή διοικητικής οδηγίας προς τις υπηρεσίες και όχι δεσμευτικού νόμου, ώστε να καλύψει το κενό. Το Συμβούλιο της Επικρατείας της Γαλλίας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της χώρας, προειδοποίησε για περίοδο «νομικής ανασφάλειας», καθώς παλαιοί και νέοι κανόνες που δεν συμβιβάζονται μεταξύ τους θα συνυπάρχουν χωρίς συνεκτική καθοδήγηση (Conseil d'État).

Στην Ισπανία, η κρατική νομική υπηρεσία επιβεβαίωσε την 1η Ιουνίου ότι οι προθεσμίες προσφυγής θα μειωθούν από δύο μήνες έως ακόμη και πέντε ημέρες, χωρίς εθνικό νόμο που να οργανώνει τη μετάβαση (EuropaPress). Η Πολωνία εξασφάλισε διαφορετική εξαίρεση: απαλλαγή ενός έτους από τις υποχρεώσεις μετεγκατάστασης, με το επιχείρημα ότι η φιλοξενία πάνω από ενός εκατομμυρίου Ουκρανών προσφύγων και η φύλαξη του ανατολικού συνόρου της Σένγκεν συνιστούν ισοδύναμη αλληλεγγύη. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ παρουσίασε την εξαίρεση ως κλεισμένη υπόθεση (VisaHQ). Λήγει τον Δεκέμβριο.

Οι νέοι κανόνες επιστροφών προστίθενται στην πίεση

Την 1η Ιουνίου, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το άμεσα εκλεγμένο νομοθετικό σώμα της ΕΕ, και το Συμβούλιο, που εκπροσωπεί τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών, κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία για τον Κανονισμό Επιστροφών. Η συμφωνία θα επιτρέπει την απέλαση σε «κόμβους επιστροφής» σε τρίτες χώρες χωρίς προηγούμενο δεσμό με τον απελαυνόμενο, θα επεκτείνει τη διοικητική κράτηση στους 24 μήνες και θα αφαιρεί το αυτόματο δικαίωμα παραμονής όσο εξετάζεται η προσφυγή κατά απόφασης επιστροφής (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Euronews). Το ECRE, το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό δίκτυο για τα δικαιώματα των προσφύγων, το χαρακτήρισε «ένα από τα πιο τιμωρητικά και επικίνδυνα μεταναστευτικά εργαλεία στην πρόσφατη ιστορία της ΕΕ» (ECRE).

Το Σύμφωνο και ο Κανονισμός Επιστροφών συγκροτούν μαζί ένα σύστημα που βασίζεται στην ταχύτητα: έλεγχος επτά ημερών, αποφάσεις σε 12 εβδομάδες, συντομευμένες προσφυγές, επιταχυνόμενες απελάσεις. Η ίδια η έκθεση ετοιμότητας της Επιτροπής δείχνει ότι τα περισσότερα κράτη-μέλη δεν διαθέτουν ακόμη τα δικαστήρια, τους δικηγόρους και τις συνοριακές εγκαταστάσεις που χρειάζονται για να το εφαρμόσουν έως τις 12 Ιουνίου.