Το Γιβραλτάρ ανοίγει τα σύνορα

Περίπου 15.000 εργαζόμενοι που μετακινούνται καθημερινά πέρασαν στις 15 Ιουλίου μεταξύ Ισπανίας και Γιβραλτάρ χωρίς να επιδείξουν διαβατήριο στα χερσαία σύνορα, για πρώτη φορά εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα (BBC, ισπανικό υπουργείο Εξωτερικών). Η συνθήκη που υπέγραψαν μία ημέρα νωρίτερα στις Βρυξέλλες ο Βρετανός υπουργός Στίβεν Ντάουτι και ο επίτροπος της ΕΕ Μάρος Σέφτσοβιτς δεν καταργεί το εξωτερικό σύνορο της Ένωσης. Μεταφέρει τον έλεγχο Σένγκεν, δηλαδή τον έλεγχο διαβατηρίων και ταυτότητας που προστατεύει τον κοινό ευρωπαϊκό χώρο ελεύθερης μετακίνησης, από τον παλιό συρμάτινο φράχτη στη Λα Λίνεα στο αεροδρόμιο και το λιμάνι του Γιβραλτάρ, όπου Ισπανοί και Γιβραλταριανοί αξιωματούχοι εργάζονται πλέον δίπλα δίπλα (βρετανική κυβέρνηση, Brussels Times). Η διαφορά για την κυριαρχία παραμένει παγωμένη. Η καθημερινή τριβή αλλάζει σημείο.

Η Ισπανία ελέγχει την πύλη του Σένγκεν

Η Ισπανία αποφασίζει πλέον ποιος εισέρχεται στον χώρο Σένγκεν από το αεροδρόμιο και το λιμάνι του Γιβραλτάρ. Οι Ισπανοί αξιωματούχοι πραγματοποιούν εκεί πλήρεις ελέγχους εισόδου και εξόδου, με πρόσβαση στις ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων ασφαλείας (ισπανικό υπουργείο Εξωτερικών). Η Μαδρίτη διατηρεί επίσης τη δυνατότητα να ενεργοποιήσει αναστολή ή τερματισμό της ρύθμισης, άρα να παγώσει τη συμφωνία αν κρίνει ότι παραβιάζονται οι όροι της. Το Γιβραλτάρ και το Ηνωμένο Βασίλειο κρατούν τους δικούς τους, ξεχωριστούς ελέγχους στις ίδιες εγκαταστάσεις.

Κάθε πλευρά παρουσιάζει το αποτέλεσμα ως δική της επιτυχία. Το Λονδίνο υποστηρίζει ότι η βρετανική κυριαρχία «προστατεύεται πλήρως και ρητά» (κυβέρνηση Γιβραλτάρ). Η Ισπανία δηλώνει ότι η δική της διεκδίκηση κυριαρχίας παραμένει ακέραιη (RTVE). Ο αναπληρωτής πρωθυπουργός του Γιβραλτάρ, Τζόζεφ Γκαρσία, το διατύπωσε πιο πρακτικά: «το σύνορο παραμένει ακριβώς εκεί όπου ήταν» και «το Σένγκεν είναι πρακτικό εργαλείο, όχι πολιτική σημαία» (κυβέρνηση Γιβραλτάρ). Η συνθήκη χωρίζει τον τίτλο κυριαρχίας από τη λειτουργία του συνόρου. Το Γιβραλτάρ κερδίζει οικονομική ανάσα για περίπου το μισό εργατικό δυναμικό του, που περνά καθημερινά από την Ισπανία.

Οι κάμερες αντικαθιστούν τον φράχτη

Ο παλιός φράχτης έχει φύγει. Στη θέση του έχει στηθεί ένα σύστημα ελέγχου που απλώνεται σε κάμερες, βάσεις δεδομένων και πύλες αεροδρομίου. Το Γιβραλτάρ έχει εγκαταστήσει σε επιλεγμένα σημεία φράχτες που δεν αναρριχώνται εύκολα, κάμερες ζωντανής αναγνώρισης προσώπου συνδεδεμένες με την Interpol και με βάσεις δεδομένων καταζητουμένων, αυτόματη αναγνώριση πινακίδων, κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης και μόνιμη παρουσία των αρχών επιβολής του νόμου κατά μήκος της παλιάς μεθορίου (κυβέρνηση Γιβραλτάρ). Στον αεροσταθμό, το νέο βιομετρικό Σύστημα Εισόδου/Εξόδου της ΕΕ, το οποίο καταγράφει δακτυλικά αποτυπώματα και σαρώσεις προσώπου ταξιδιωτών εκτός ΕΕ, συνδέεται με το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν, την κοινή ευρωπαϊκή βάση για καταζητούμενα πρόσωπα και απαγορεύσεις εισόδου. Η συμφωνία επιτρέπει επίσης σε Ισπανούς αξιωματούχους να καταδιώκουν υπόπτους πέρα από την παλιά γραμμή των συνόρων και μέσα στο Γιβραλτάρ, υπό αυστηρές προϋποθέσεις: προηγούμενη ειδοποίηση, αναγνωρίσιμοι αξιωματούχοι και συμμόρφωση με το τοπικό δίκαιο (GBC).

Το σχήμα θυμίζει τη Βόρεια Ιρλανδία, όπου η μετα-Brexit διευθέτηση απέφυγε ένα σκληρό χερσαίο σύνορο μεταφέροντας μέρος της εμπορικής τριβής στη Θάλασσα της Ιρλανδίας. Και στις δύο περιπτώσεις, το Λονδίνο κράτησε πολιτικά ευαίσθητο σύνορο ανοιχτό, αποδεχόμενο ευρωπαϊκούς κανόνες και ξένους αξιωματούχους σε άλλο σημείο του μηχανισμού (Le Figaro). Η περίπτωση του Γιβραλτάρ είναι στενότερη: αλλάζει τον τόπο και τον φορέα των ελέγχων, χωρίς να εφαρμόζει ευρύτερο σώμα δικαίου της ΕΕ σε βρετανικό έδαφος, όπως συμβαίνει στη Βόρεια Ιρλανδία.

Ποιος σηκώνει το τηλέφωνο

Η συνθήκη χρειάζεται ακόμη τη συγκατάθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του άμεσα εκλεγμένου νομοθετικού σώματος της ΕΕ, για να κυρωθεί πλήρως. Το πιο άμεσο κενό, όμως, αφορά τη λογοδοσία.

Ας υποθέσουμε ότι ένας ταξιδιώτης φθάνει στο αεροδρόμιο του Γιβραλτάρ, επισημαίνεται λανθασμένα στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν και του αρνείται την είσοδο Ισπανός αξιωματούχος. Ποιος εξετάζει την καταγγελία; Η Ισπανία ελέγχει την απόφαση εισόδου και την πρόσβαση στη βάση δεδομένων. Τα δικαιώματα προσφυγής των ταξιδιωτών που έχουν επισημανθεί περνούν από τα ισπανικά διοικητικά κανάλια (ισπανικό υπουργείο Εξωτερικών). Ωστόσο, το σύμφωνο μεταξύ Ηνωμένου Βασιλείου και Γιβραλτάρ ορίζει ότι το Λονδίνο φέρει την τελική ευθύνη βάσει του διεθνούς δικαίου. Ο κυβερνήτης, δηλαδή ο διορισμένος εκπρόσωπος του Βρετανού μονάρχη στο Γιβραλτάρ, που διατηρεί αρμοδιότητα για την εσωτερική ασφάλεια, βρίσκεται πάνω από την τοπική κυβέρνηση σε ζητήματα ασφαλείας (βρετανική κυβέρνηση). Και το ίδιο το Γιβραλτάρ εφαρμόζει τις καθημερινές υποχρεώσεις της συνθήκης.

Ένα μεμονωμένο περιστατικό στα σύνορα μπορεί πλέον να απλωθεί σε τρεις δικαιοδοσίες, δύο νομικά συστήματα και δύο καθεστώτα διαχείρισης δεδομένων. Η συνθήκη διευκολύνει την καθημερινή διέλευση. Δεν κάνει όμως απλούστερη την ευθύνη, και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, που πρέπει να ψηφίσει για την κύρωση, είναι ο θεσμός που μπορεί να ζητήσει πιο καθαρές απαντήσεις πριν το πράξει.