Το βελγικό εμπόδιο στα €210bn

Τρεις πρώην αξιωματούχοι της Δύσης πρότειναν στις 8 Αυγούστου να περάσει υπό διοικητικό έλεγχο της ΕΕ περίπου 210 δισ. ευρώ από τα παγωμένα αποθεματικά της ρωσικής κεντρικής τράπεζας. Η πρόταση, που δημοσιοποιήθηκε πρώτα σε γερμανικά μέσα, φέρει τις υπογραφές της Άνεγκρετ Κραμπ-Καρενμπάουερ, πρώην υπουργού Άμυνας της Γερμανίας, της Ναταλί Λουαζό, πρώην υπουργού Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Γαλλίας, και του Νταλίπ Σινγκ, πρώην ανώτερου αξιωματούχου των ΗΠΑ για τις κυρώσεις (FAZ, RBC Ukraine). Πρόκειται για πολιτική πρωτοβουλία, όχι για θέση της ΕΕ. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο εξηγεί και τη σύγκρουση που ανοίγει.

Το σύστημα των κερδών που ήδη εφαρμόζει η Ευρώπη

Όταν η ΕΕ πάγωσε το 2022 τα αποθεματικά της ρωσικής κεντρικής τράπεζας, τα ίδια τα περιουσιακά στοιχεία — ομόλογα, καταθέσεις σε μετρητά — δεν έπαψαν να αποδίδουν. Τα κουπόνια των ομολόγων συνέχισαν να λήγουν, οι τόκοι συνέχισαν να συσσωρεύονται. Η ΕΕ παίρνει αυτά τα έσοδα και τα διοχετεύει στην Ουκρανία, ενώ το αρχικό κεφάλαιο παραμένει παγωμένο και τυπικά εξακολουθεί να ανήκει στη Ρωσία (Συμβούλιο της ΕΕ, EUR-Lex).

Στις 3 Αυγούστου, η ΕΕ μετέφερε 1,4 δισ. ευρώ από τέτοια κέρδη, ανεβάζοντας το σύνολο στα 8 δισ. ευρώ από τότε που τέθηκε σε λειτουργία ο μηχανισμός (ΕΥΕΔ, Euronews). Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των χρημάτων — 95% — βοηθά την Ουκρανία να εξυπηρετεί δάνεια της G7, αντί να κατευθύνεται απευθείας σε αγορές όπλων. Το υπόλοιπο 5% περνά μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη και χρησιμοποιείται για στρατιωτική στήριξη (Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη Γαλλία).

Η αρχιτεκτονική των δανείων της G7 είναι σχετικά απλή: οι δανειστές δίνουν χρήματα στην Ουκρανία σήμερα και τα μελλοντικά κέρδη από τα παγωμένα ρωσικά αποθεματικά χρησιμοποιούνται σταδιακά για την αποπληρωμή τους (ανακοινωθέν της G7 στην Απουλία). Είναι ένας ευρηματικός χρηματοδοτικός μηχανισμός, αλλά παραμένει χτισμένος πάνω στους τόκους, όχι πάνω στο αρχικό κεφάλαιο των 210 δισ. ευρώ. Μπροστά στο κόστος του πολέμου και της ανοικοδόμησης της Ουκρανίας, τα 8 δισ. ευρώ είναι περιορισμένο ποσό. Από αυτή την αναντιστοιχία τροφοδοτείται η πίεση για κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Τι θα άλλαζε η επιμέλεια και γιατί μπλοκάρει το Βέλγιο

Σχεδόν όλα τα παγωμένα ρωσικά αποθεματικά βρίσκονται σε ένα σημείο: στην Euroclear, τον οργανισμό με έδρα τις Βρυξέλλες που καταγράφει την κυριότητα τίτλων και διακανονίζει τις συναλλαγές μεταξύ αγοραστών και πωλητών. Περίπου 90% των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων στην ΕΕ φυλάσσεται εκεί (EUobserver).

Αυτή η συγκέντρωση δίνει στο Βέλγιο τεράστια πρακτική ισχύ. Κάθε κίνηση πέρα από την άντληση των κερδών — μεταφορά επιμέλειας, κατάσχεση ή νέα χρήση του αρχικού κεφαλαίου — χρειάζεται τη βελγική συνεργασία, επειδή τα περιουσιακά στοιχεία βρίσκονται μέσα στη βελγική χρηματοπιστωτική υποδομή. Αν το Βέλγιο πει όχι, η πρόταση σταματά εκεί.

Το σχέδιο επιμέλειας προβλέπει τη μεταφορά των αποθεματικών από την Euroclear σε νέο φορέα υπό έλεγχο της ΕΕ. Η τυπική κυριότητα θα παρέμενε στη ρωσική κεντρική τράπεζα, γι’ αυτό και οι συντάκτες της πρότασης την παρουσιάζουν ως διοίκηση και όχι ως δήμευση (FAZ, Fakti). Στην πράξη, όμως, το θέμα είναι η ανακατανομή του κινδύνου. Σήμερα, το Βέλγιο και η Euroclear σηκώνουν τις νομικές και λειτουργικές συνέπειες μιας γεωπολιτικής απόφασης που ελήφθη από τις 27 κυβερνήσεις της ΕΕ.

Η πίεση δεν είναι θεωρητική. Τον Ιούλιο, εφετείο της Μόσχας επικύρωσε απόφαση ύψους 18,17 τρισ. ρουβλίων κατά της Euroclear, σε υπόθεση που είχε κινήσει η κεντρική τράπεζα της Ρωσίας (Washington Post, Brussels Times). Η απόφαση αυτή δεν μπορεί να εκτελεστεί βάσει του βελγικού δικαίου, αλλά δείχνει τον στόχο της Μόσχας: όχι την ΕΕ συλλογικά, αλλά τον συγκεκριμένο θεσμό που κρατά τα αποθεματικά. Η απροθυμία του Βελγίου να προχωρήσει περισσότερο δεν είναι διστακτικότητα. Είναι λογική αντίδραση μιας χώρας που καλείται να αναλάβει συγκεντρωμένο κίνδυνο για λογαριασμό ολόκληρης της Ένωσης.

Η νομική γραμμή που η Ευρώπη δεν έχει περάσει

Η διάκριση ανάμεσα στα κέρδη και στο αρχικό κεφάλαιο δεν είναι νομική λεπτομέρεια. Το διεθνές δίκαιο προστατεύει τα περιουσιακά στοιχεία κεντρικών τραπεζών πιο ισχυρά από σχεδόν κάθε άλλη κατηγορία κρατικής περιουσίας (Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την ασυλία των κρατών). Η χρήση των κερδών μετά το πάγωμα αφορά εισόδημα που δεν υπήρχε πριν από το πάγωμα. Η ανάληψη επιμέλειας επί του αρχικού κεφαλαίου αφορά περιουσία που ανήκε στη Ρωσία πριν αρχίσει ο πόλεμος.

Η πρόταση επιχειρεί να θολώσει αυτή τη γραμμή. Η κυριότητα παραμένει στη Μόσχα στα χαρτιά, αλλά ο έλεγχος περνά στην ΕΕ. Το αν οι υπόλοιπες κεντρικές τράπεζες του κόσμου θα το αντιμετωπίσουν στην πράξη ως δήμευση παραμένει ανοιχτό ερώτημα, με σοβαρές συνέπειες. Αν οι διαχειριστές συναλλαγματικών αποθεμάτων συμπεράνουν ότι περιουσιακά στοιχεία που τηρούνται μέσω ευρωπαϊκών συστημάτων μπορούν να αλλάξουν χέρια με πολιτική απόφαση, ορισμένοι μπορεί να μειώσουν τα αποθεματικά τους σε ευρώ. Η ΕΚΤ έχει αναγνωρίσει τον ευρύτερο κίνδυνο οι ενέργειες που συνδέονται με κυρώσεις να επηρεάσουν τον διεθνή ρόλο των ευρωπαϊκών χρηματοπιστωτικών υποδομών, χωρίς πάντως να αναφερθεί ειδικά στη συζήτηση για την επιμέλεια.

Η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής θα έβλεπαν θετικά ένα πλαίσιο «η Ρωσία πληρώνει», επειδή θα μείωνε τη δική τους δημοσιονομική πίεση. Το Βέλγιο και η Euroclear έχουν νομική έκθεση για την οποία καμία πρόταση δεν έχει δώσει πειστική λύση. Η Ουκρανία κερδίζει χρηματοδότηση και στις δύο εκδοχές, αλλά η κλίμακα εξαρτάται από το ποια νομική γραμμή θα αποφασίσει να περάσει η Ευρώπη. Προς το παρόν, η απάντηση είναι: κέρδη ναι, αρχικό κεφάλαιο όχι. Τρεις πρώην αξιωματούχοι θέλουν να το αλλάξουν. Οι 27 εν ενεργεία κυβερνήσεις δεν έχουν φτάσει εκεί.