359 απελάσεις εκτός ασύλου στην Ελλάδα

Όποιος εντοπίζεται στα ελληνικά σύνορα έχει δικαίωμα να δηλώσει την ταυτότητά του, να ζητήσει άσυλο και να προσβάλει δικαστικά την απομάκρυνσή του. Τα δικαιώματα αυτά κατοχυρώνονται στο δίκαιο της ΕΕ, στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Αν όμως ο άνθρωπος αυτός απομακρυνθεί πριν καταγραφεί το όνομά του, η προστασία μένει τυπική: υπάρχει στο χαρτί, όχι στην πράξη.

Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου κατέγραψε 21 καταγγελλόμενα περιστατικά άτυπων αναγκαστικών επιστροφών, που αφορούν τουλάχιστον 359 αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες, μέσω της έκθεσης του Μηχανισμού Καταγραφής (in.gr). Σύμφωνα με την έκθεση, ένστολοι και μη ένστολοι εμπλεκόμενοι φέρονται να πραγματοποίησαν απομακρύνσεις χωρίς ταυτοποίηση, χωρίς εξέταση των αιτημάτων προστασίας και χωρίς δυνατότητα δικαστικού ελέγχου.

Γιατί οι πρακτικές στα σύνορα επηρεάζουν όλη την Ευρώπη

Οι κανόνες ασύλου της ΕΕ στηρίζονται στην αρχή ότι υπεύθυνο είναι το κράτος πρώτης εισόδου. Η Ελλάδα είναι ένα από αυτά τα κράτη. Αν η πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου δεν λειτουργεί αξιόπιστα στα ελληνικά σύνορα, κλονίζεται η βασική υπόθεση πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρο το ευρωπαϊκό σύστημα: ότι η Ελλάδα θα καταγράψει και θα εξετάσει σωστά τις υποθέσεις. Τότε τα δικαστήρια σε χώρες προορισμού μπορούν να μπλοκάρουν επιστροφές προς την Ελλάδα και ο μηχανισμός αρχίζει να αποσυντίθεται από μέσα.

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, ο ανεξάρτητος θεσμός της ΕΕ που εξετάζει καταγγελίες για τη λειτουργία των ευρωπαϊκών οργάνων, έχει ήδη διαπιστώσει ότι ο Οργανισμός της ΕΕ για το Άσυλο, ο οποίος είχε σταλεί για να βοηθήσει την Ελλάδα στην επεξεργασία αιτημάτων, δεν διαβίβασε αναφορές για pushbacks στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Ombudsman). Η διαπίστωση αυτή δεν αποδεικνύει κάθε επιμέρους καταγγελία. Δείχνει όμως ότι η αλυσίδα ενημέρωσης από το πεδίο προς τις Βρυξέλλες μπορεί να σπάσει ακόμη και όταν ευρωπαϊκοί οργανισμοί βρίσκονται επί τόπου.

Η Γερμανία δείχνει πώς μεταφέρεται το πρόβλημα. Τα γερμανικά δικαστήρια έχουν γενικά επικυρώσει επιστροφές προς την Ελλάδα με βάση τους κανόνες ευθύνης της ΕΕ για το άσυλο, όμως τα διοικητικά δικαστήρια εμφανίζονται πιο επιφυλακτικά όταν πρόκειται για γυναίκες, λόγω κινδύνων εκμετάλλευσης και σεξουαλικής βίας (taz). Για να κρίνουν αν μια επιστροφή είναι νόμιμη, τα δικαστήρια χρειάζονται πραγματικά δεδομένα· ακριβώς σε αυτό έχει επιμείνει και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ο φορέας που παρακολουθεί τη συμμόρφωση με τα δικαιώματα (FRA). Ο επίτροπος ανθρωπίνων δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει ζητήσει ελέγχους κινδύνου, ανεξάρτητη παρακολούθηση και δικαστικό έλεγχο πριν προχωρήσουν κέντρα επεξεργασίας αιτημάτων εκτός ευρωπαϊκού εδάφους (Berliner Zeitung).

Πού έβαλαν όριο τα δικαστήρια

Η Ισπανία προσφέρει την πιο καθαρή νομική αντίστιξη. Το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας έκρινε πρόσφατα ότι η άμεση απόρριψη στα σύνορα δεν μπορεί να εφαρμόζεται σε ανθρώπους που εντοπίζονται στη θάλασσα ή κολυμπούν προς τη Θέουτα και τη Μελίγια, τους δύο ισπανικούς θύλακες στη βόρεια αφρικανική ακτή. Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να εφαρμόζεται πλήρης διαδικασία: ταυτοποίηση, νομική συνδρομή, διερμηνέας και αξιολόγηση του αιτήματος προστασίας με δυνατότητα προσφυγής (rtve.es, europapress.es).

Η προσπάθεια της Ιταλίας να φιλτράρει αιτήματα ασύλου εκτός της επικράτειάς της, επεξεργαζόμενη μετανάστες στην Αλβανία υπό ιταλική νομική ευθύνη, συνάντησε το ίδιο όριο. Ιταλοί δικαστές αρνήθηκαν να επικυρώσουν την κράτηση στις εγκαταστάσεις της Αλβανίας και ανέστειλαν τις ταχείες συνοριακές διαδικασίες (Amnesty Piemonte/VdA, Sky TG24). Και στις δύο χώρες, τα δικαστήρια επανέφεραν τα πειράματα συνοριακού ελέγχου μέσα σε διαδικασία που μπορεί να ελεγχθεί νομικά.

Η ελληνική περίπτωση δείχνει το δυσκολότερο πρόβλημα. Αν η απομάκρυνση δεν καταγράφεται και ολοκληρώνεται πριν από την εγγραφή, τα δικαστήρια δεν μπορούν εκ των υστέρων να ανασυνθέσουν τι συνέβη. Η ισπανική απόφαση υποχρεώνει μια πράξη στα σύνορα να μπει σε διαδικασία. Οι καταγγελίες για την Ελλάδα περιγράφουν απομακρύνσεις που παρακάμπτουν τη διαδικασία εξαρχής.

Το κενό της καταγραφής

Το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το νέο πλαίσιο κανόνων της ΕΕ που πλέον μπαίνει σε εφαρμογή, υπόσχεται κοινό έλεγχο, καταγραφή και ανεξάρτητη παρακολούθηση στα εξωτερικά σύνορα. Τα ευρήματα όμως της ελληνικής αρχής ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιγράφουν καταγγελλόμενες απομακρύνσεις πριν το σύστημα καταγράψει οποιονδήποτε. Οι εγγυήσεις του Συμφώνου ξεκινούν όταν ένας άνθρωπος εγγραφεί. Ό,τι συμβαίνει τα δευτερόλεπτα πριν παραμένει εκτός αρχείου.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει την αρμοδιότητα να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει, το εργαλείο με το οποίο πιέζει τα κράτη-μέλη να εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ, βάσει του άρθρου 258 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ. Αν το καταγγελλόμενο μοτίβο τεκμηριωθεί, η καταγραφή γίνεται η πρώτη δοκιμασία εφαρμογής του Συμφώνου. Η Επιτροπή οφείλει να απαντήσει αν η ελληνική υπόθεση απαιτεί επίσημη έρευνα ή αν θα συνεχίσει να αποφεύγει την παρέμβαση.