Το χρέος €750 billion φρενάρει την ΕΕ

Η ΕΕ θέλει ταυτόχρονα να ενισχύσει την άμυνά της, να στηρίξει την Ουκρανία και να αποπληρώσει το χρέος της πανδημίας. Ο προϋπολογισμός που πρέπει να τα χρηματοδοτήσει όλα αυτά έχει περίπου το ίδιο μέγεθος με εκείνον που συμφωνήθηκε πριν εμφανιστούν αυτές οι προτεραιότητες. Κάτι θα μείνει εκτός, και η σύγκρουση για το τι θα κοπεί έχει ήδη αρχίσει.

Το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, δηλαδή το επταετές ανώτατο όριο δαπανών της ΕΕ που εγκρίνεται ομόφωνα από όλα τα κράτη-μέλη, καθορίζει πόσα μπορεί να ξοδέψει συνολικά η Ένωση (EUR-Lex). Το σημερινό πλαίσιο, για την περίοδο 2021-2027, φθάνει περίπου τα 1,074 τρισ. ευρώ σε τιμές 2018 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Το επόμενο πλαίσιο αντιμετωπίζει ένα βάρος που δεν είχαν οι προηγούμενοι προϋπολογισμοί. Στην πανδημία, η ΕΕ δανείστηκε περίπου 750 δισ. ευρώ μέσω του «NextGenerationEU», του έκτακτου ταμείου ανάκαμψης (Συμβούλιο της ΕΕ). Η αποπληρωμή του κεφαλαίου αρχίζει το 2028. Τα ποσά αυτά θα αφαιρούνται πριν χρηματοδοτηθεί οτιδήποτε νέο, άρα το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο πρέπει να χωρέσει άμυνα, Ουκρανία και ανταγωνιστικότητα, ενώ θα εξυπηρετεί και ένα χρέος που δεν υπήρχε όταν τέθηκε το σημερινό όριο.

Πού βρίσκονται τα χρήματα

Δύο παλαιά προγράμματα κυριαρχούν. Η πολιτική συνοχής, δηλαδή οι περιφερειακές επενδύσεις που μειώνουν την απόσταση ανάμεσα στις πλουσιότερες και τις φτωχότερες περιοχές της Ευρώπης, αντιστοιχεί σε 426,7 δισ. ευρώ. Η γεωργία απορροφά άλλα 401 δισ. ευρώ. Μαζί, καλύπτουν περίπου τα δύο τρίτα του συνόλου. Η ασφάλεια και η άμυνα λαμβάνουν 14,9 δισ. ευρώ, περίπου 1,2 τοις εκατό (EUR-Lex).

Πάνω σε αυτή τη δομή έρχονται οι νέες απαιτήσεις. Για την Ουκρανία υπάρχει εγκεκριμένος μηχανισμός 50 δισ. ευρώ για την περίοδο 2024-2027, χωρίς ακόμη συμφωνημένη συνέχεια (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η Στρατηγική Ατζέντα της ΕΕ θέτει ως βασικές προτεραιότητες την ανταγωνιστικότητα, την άμυνα, τη στήριξη της Ουκρανίας και την ασφάλεια (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ψηφίσει να ζητήσει σχεδόν 200 δισ. ευρώ περισσότερα από όσα πρότεινε η Επιτροπή για τον επόμενο κύκλο (Euronews).

Τέσσερις επιλογές, τέσσερα μπλοκαρίσματα

Υπάρχουν μόνο τέσσερις τρόποι να κλείσει το κενό: να αυξηθεί το ανώτατο όριο δαπανών, να συμφωνηθούν νέα έσοδα σε επίπεδο ΕΕ, να κοπούν υφιστάμενα προγράμματα ή να υπάρξει νέος δανεισμός. Κάθε επιλογή συναντά τη δική της συμμαχία άρνησης.

Η Ολλανδία βλέπει ρητά τη διαπραγμάτευση μέσα από τον φακό του καθαρού συνεισφέροντος. Οι πληρωμές της προς τις Βρυξέλλες προέρχονται κυρίως από εισφορές με βάση το ακαθάριστο εθνικό εισόδημα, δηλαδή από μια επιβάρυνση ανάλογη με το μέγεθος της εθνικής οικονομίας, η οποία αυξάνεται όταν τα άλλα έσοδα της ΕΕ δεν επαρκούν (Rijksoverheid, Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η Γερμανία έχει συνήθως την ίδια θέση. Και οι δύο υποστηρίζουν ότι οι νέες δαπάνες πρέπει πρώτα να χρηματοδοτηθούν μέσα από το υπάρχον όριο, πριν ανοίξει συζήτηση για υψηλότερες εθνικές πληρωμές.

Η Πολωνία βρίσκεται στην απέναντι πλευρά. Η Βαρσοβία δαπανά από τα υψηλότερα ποσοστά του ΑΕΠ για την άμυνα εντός του ΝΑΤΟ (ΝΑΤΟ), αλλά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συνοχή και τις αγροτικές ενισχύσεις. Αυτό λειτουργεί μόνο αν ο προϋπολογισμός μεγαλώσει. Ομάδα 16 κρατών-μελών, μεταξύ των οποίων η Ιταλία, η Πολωνία και η Ρουμανία, έχει αντιδράσει στο σχέδιο της Επιτροπής, ζητώντας ισχυρότερη προστασία για τη συνοχή και τη γεωργία (EUNews).

Η Γαλλία αντιμετωπίζει την Κοινή Αγροτική Πολιτική, δηλαδή τις επιδοτήσεις προς τους αγρότες και τη στήριξη της υπαίθρου, ως πολιτική κόκκινη γραμμή (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το Παρίσι χρειάζεται είτε μεγαλύτερο προϋπολογισμό είτε νέους πόρους. Διαφορετικά, οι δικές του προτεραιότητες συγκρούονται μεταξύ τους.

Η Ρουμανία δείχνει έναν κίνδυνο που δεν φαίνεται στους συνολικούς αριθμούς. Αν τα χρήματα μετακινηθούν από επιχορηγήσεις συνοχής που δίνονται με μαθηματικό τύπο, ανά περιφέρεια και με βάση το εισόδημα, προς κονδύλια που απονέμονται στα καλύτερα έργα αντί να κατανέμονται αυτόματα ανάλογα με την ανάγκη, τότε χώρες με ασθενέστερους θεσμούς θα πρέπει να κερδίζουν χρηματοδότηση αντί να τη λαμβάνουν (Cohesion Data). Ο προϋπολογισμός θα μπορούσε έτσι να αυξηθεί, αφήνοντας φτωχότερα κράτη σε χειρότερη θέση.

Έσοδα που ακόμη δεν υπάρχουν

Η Επιτροπή έχει προτείνει νέους «ίδιους πόρους», δηλαδή έσοδα που θα κατευθύνονται απευθείας στον προϋπολογισμό της ΕΕ. Σε αυτά περιλαμβάνονται έσοδα από το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, την ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα, από τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα, δηλαδή έναν δασμό στις εισαγωγές με υψηλό ανθρακικό αποτύπωμα, και από μια στατιστική εισφορά στα εταιρικά κέρδη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Κανένας από αυτούς τους πόρους δεν έχει θεσπιστεί. Τα έσοδα από την αγορά ρύπων και τον συνοριακό μηχανισμό άνθρακα θα μπορούσαν να επιβαρύνουν εισαγωγείς και καταναλωτές, ανοίγοντας νέες συγκρούσεις για το ποιος πληρώνει. Αν αποδώσουν λιγότερο από το αναμενόμενο, οι εθνικές εισφορές παραμένουν το τελικό δίχτυ ασφαλείας (EUR-Lex).

Ο προϋπολογισμός που θα καθορίσει τις δαπάνες της ΕΕ για επτά χρόνια διαπραγματεύεται την ώρα που κάθε κράτος-μέλος προστατεύει τη δική του γραμμή χρηματοδότησης. Το ερώτημα είναι αν κάποια κυβέρνηση θα κατονομάσει το πρόγραμμα που είναι διατεθειμένη να χάσει.