Η Άγκυρα δένει ενεργειακά τα Κατεχόμενα

Η Άγκυρα και η τουρκοκυπριακή διοίκηση υπέγραψαν μνημόνιο κατανόησης για υποθαλάσσιο αγωγό φυσικού αερίου που θα συνδέει την Τουρκία με το κατεχόμενο βόρειο τμήμα της Κύπρου. Το έργο δεν έχει δημοσιευμένη χάραξη, δεν έχει χρηματοδότηση, δεν έχει αναδόχους και δεν έχει χρονοδιάγραμμα (Kathimerini Cyprus, Newsbomb). Ακριβώς γι’ αυτό η σημασία του δεν βρίσκεται πρωτίστως στην ενέργεια. Βρίσκεται στην προσπάθεια να βαθύνει η πρακτική εξάρτηση των Κατεχομένων από την Τουρκία, ώστε η διχοτόμηση να μοιάζει όλο και περισσότερο με μόνιμη κατάσταση, πριν αλλάξει οτιδήποτε στο πεδίο της διεθνούς αναγνώρισης.

Η Κύπρος είναι κράτος-μέλος της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι η υπόθεση δεν αφορά μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία και την Τουρκία, αλλά αγγίζει ευθέως το ευρωπαϊκό δίκαιο και την αξιοπιστία της εξωτερικής πολιτικής της Ένωσης.

Υποδομές αντί διπλωματίας

Η Τουρκία έχει ήδη κινηθεί με την ίδια λογική στο νερό και στην ηλεκτρική ενέργεια. Ο αγωγός μεταφοράς νερού από την τουρκική ενδοχώρα προς τα Κατεχόμενα λειτουργεί, ενώ λιμάνια, δρόμοι και ενεργειακές διασυνδέσεις δένουν σταδιακά την κατεχόμενη περιοχή πιο στενά με την Άγκυρα (Philenews, Newsbeast). Ένας αγωγός φυσικού αερίου θα πρόσθετε ακόμη έναν κρίκο σε αυτή την αλυσίδα. Κάθε νέα σύνδεση κάνει δυσκολότερη την αναστροφή της κατάστασης και καθιστά λιγότερο ρεαλιστική οποιαδήποτε συζήτηση επανένωσης χωρίς τη συναίνεση της Άγκυρας.

Νομικά, η θέση της Λευκωσίας είναι ισχυρή. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ χαρακτήρισε το 1983 άκυρη την ανακήρυξη της τουρκοκυπριακής διοίκησης και κάλεσε όλα τα κράτη να μην την αναγνωρίσουν (UNSC Resolution 541). Η ΕΕ αντιμετωπίζει το βόρειο τμήμα ως έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπου το ευρωπαϊκό κεκτημένο έχει ανασταλεί επειδή η Λευκωσία δεν ασκεί εκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Δεν το αντιμετωπίζει ως δεύτερο κράτος (Protocol 10, Act of Accession).

Αυτή η διάκριση έχει άμεση συνέπεια για έναν αγωγό. Σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, η τοποθέτηση αγωγού στην υφαλοκρηπίδα προϋποθέτει συναίνεση του κράτους που έχει κυριαρχικά δικαιώματα σε αυτήν (UNCLOS Part VI). Αφού ο ΟΗΕ αναγνωρίζει μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία, η τουρκοκυπριακή διοίκηση δεν μπορεί να δώσει τέτοια συναίνεση. Η Τουρκία μπορεί να αντιτείνει ότι δεν δεσμεύεται με τον ίδιο τρόπο, επειδή δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση (UN Treaty Collection). Η μη συμμετοχή της, όμως, δεν υποχρεώνει την ΕΕ να αναγνωρίσει τα Κατεχόμενα ούτε αλλάζει τη νομική θέση των Βρυξελλών.

Εργαλεία υπάρχουν, πολιτική βούληση ζητείται

Η ΕΕ διαθέτει ήδη εργαλεία κυρώσεων για τέτοιες περιπτώσεις. Το 2019, όταν η Τουρκία πραγματοποίησε γεωτρήσεις σε κυπριακά ύδατα, το Συμβούλιο της ΕΕ, δηλαδή το όργανο όπου οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών χαράσσουν την εξωτερική πολιτική της Ένωσης, καταδίκασε τη δραστηριότητα και δημιούργησε πλαίσιο για στοχευμένες κυρώσεις κατά φυσικών προσώπων και οντοτήτων που εμπλέκονται σε μη αδειοδοτημένες γεωτρήσεις (Council conclusions, July 2019, Council sanctions framework, November 2019). Το πλαίσιο αυτό παραμένει σε ισχύ.

Ωστόσο, η έρευνα δεν εντόπισε νεότερη δήλωση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης, της διπλωματικής υπηρεσίας της ΕΕ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ή του Συμβουλίου για το συγκεκριμένο μνημόνιο. Η σιωπή εξηγείται ευκολότερα από την πολιτική αριθμητική της Ένωσης παρά από κάποια νομική ασάφεια. Οι σκληρές αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής απέναντι στην Τουρκία απαιτούν ομοφωνία των 27 κρατών-μελών, ενώ αρκετές πρωτεύουσες χρειάζονται την Άγκυρα για το μεταναστευτικό, τη συνοχή του ΝΑΤΟ και τη διέλευση ενέργειας.

Το γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών περιγράφει το βόρειο τμήμα της Κύπρου ως κατεχόμενο και αναγνωρίζει μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά το Βερολίνο δεν εξέδωσε ορατή αντίδραση για το μνημόνιο (Auswärtiges Amt). Η Γαλλία βλέπει την Κύπρο και μέσα από τη δική της στρατιωτική παρουσία στο νησί, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να προειδοποιεί δημοσίως το Παρίσι μετά τη συμφωνία Γαλλίας-Κύπρου για στρατιωτική συνεργασία, αλλά ούτε το Παρίσι τοποθετήθηκε για τον αγωγό (Strategika, Arab News/AFP). Η Ιταλία παρακολουθεί τα συμφέροντα των ενεργειακών της εταιρειών στην Ανατολική Μεσόγειο, χωρίς και αυτή να διατυπώσει δημόσια θέση (Pagine Esteri). Τρεις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καμία εμφανής αντίδραση.

Τι λέει αυτό στις Βρυξέλλες

Οι ποσότητες φυσικού αερίου δεν είναι το κεντρικό ζήτημα. Η ίδια η κυπριακή υπεράκτια ανάπτυξη παραμένει μακρινή, καθώς η τελική επενδυτική απόφαση της ExxonMobil δεν αναμένεται πριν από το 2029 και η πρώτη παραγωγή τοποθετείται γύρω στο 2033 (Cyprus Mail). Η ισχύς του μνημονίου είναι πολιτική. Στέλνει σε Κύπρο, Ελλάδα και ΕΕ το μήνυμα ότι η Άγκυρα σκοπεύει να παραμείνει ρυθμιστής στην ενεργειακή γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου, χωρίς να δείχνει διάθεση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις στο Κυπριακό που θα άνοιγαν τον δρόμο για την ευρωπαϊκή της πορεία (ProtoThema English).

Οι συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις της Βουλγαρίας με την τουρκική κρατική εταιρεία αγωγών BOTAŞ για τη σύμβαση προμήθειας φυσικού αερίου δείχνουν την ίδια μέθοδο από άλλη γωνία: η Άγκυρα χτίζει ενεργειακές σχέσεις που δημιουργούν εξάρτηση προτού χρειαστεί ανοιχτή σύγκρουση (BTA, Fakti).

Η ευρωπαϊκή νομική θέση για την Κύπρο είναι καθαρή. Η θέση επιβολής της εξαρτάται από το αν το Βερολίνο, το Παρίσι ή η Ρώμη είναι διατεθειμένα να ξοδέψουν πολιτικό κεφάλαιο απέναντι στην Άγκυρα για ένα νησί του οποίου τη διχοτόμηση απορρίπτουν επισήμως, αλλά δεν δείχνουν μεγάλη διάθεση να ανατρέψουν στην πράξη.