Τα €24.6 δισ. χωρίς αυτοψία

Η Ελλάδα έχει εισπράξει 24,6 δισ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το μεταπανδημικό ευρωπαϊκό εργαλείο που εκταμιεύει χρήματα στα κράτη μόνο όταν εκπληρώνουν συμφωνημένους στόχους μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων. Για να φτάσει εκεί, ολοκλήρωσε 238 ορόσημα (Parapolitika, Τράπεζα της Ελλάδος). Το ποσοστό απορρόφησης, δηλαδή το μερίδιο των διαθέσιμων πόρων που έχει ήδη εισπραχθεί, φτάνει το 68,5%, επίδοση που φέρνει την Αθήνα κοντά στην κορυφή της ΕΕ.

Το κενό βρίσκεται αλλού. Η Ελλάδα δεν δημοσιεύει ενιαία αντιπαραβολή ανάμεσα στα ευρωπαϊκά κονδύλια που εισπράχθηκαν, στις πληρωμές προς τους τελικούς αναδόχους και στα έργα που έχουν φυσικά ολοκληρωθεί. Το δημόσιο μητρώο που θα έδειχνε πόσο από τα 24,6 δισ. ευρώ μετατράπηκε σε τελειωμένα νοσοκομεία, αρδευτικά δίκτυα ή λειτουργικά ενεργειακά συστήματα δεν υπάρχει.

Όταν ένα κανάλι γίνεται στρατηγικό σχέδιο

Η απουσία αυτού του μητρώου αποκτά πρακτική σημασία επειδή η Ελλάδα έχει προθεσμία έως τις 31 Αυγούστου για να κλείσει όλα τα εναπομείναντα ορόσημα. Μετά από αυτό, όσα δεν έχουν ολοκληρωθεί μπορεί να μπλοκάρουν την τελική εκταμίευση των επιχορηγήσεων. Στις 23 Ιουλίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε θετική αξιολόγηση στην τελευταία αναθεώρηση του ελληνικού σχεδίου, διατηρώντας τον συνολικό προϋπολογισμό κοντά στα 36 δισ. ευρώ, αλλά αλλάζοντας το τι μετρά ως παράδοση.

Οι ευρωπαϊκοί κανόνες επιτρέπουν στα κράτη να αναθεωρούν τα σχέδια ανάκαμψης όταν οι συνθήκες καθιστούν ανεφάρμοστο τον αρχικό σχεδιασμό (EUR-Lex). Η Αθήνα μιλά για «στοχευμένες ανακατανομές». Το ΠΑΣΟΚ, ως βασικό κόμμα της αντιπολίτευσης, βλέπει πιο συγκεκριμένο μοτίβο: και τα 18 αρδευτικά έργα που περιλαμβάνονταν αρχικά στο σχέδιο έχουν εξαφανιστεί. Η δέσμευση για κατασκευή αρδευτικών δικτύων μέσω συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα αντικαταστάθηκε από ορόσημο που απαιτεί την έγκριση εθνικής στρατηγικής για το νερό και νομοθετικές αλλαγές σε δύο επιχειρήσεις ύδρευσης (Euro2day).

Η διαφορά είναι υλική. Ένα κανάλι μεταφέρει νερό στα χωράφια. Ένα στρατηγικό σχέδιο ορίζει κανόνες και προτεραιότητες. Και τα δύο μπορεί να είναι θεμιτές χρήσεις ευρωπαϊκών πόρων, αλλά μόνο το ένα αφήνει πίσω του υποδομή. Επειδή το αναθεωρημένο ορόσημο αφορά νομοθεσία και όχι κατασκευή, η Αθήνα μπορεί να το εκπληρώσει, να εισπράξει την πληρωμή και να δηλώσει πλήρη συμμόρφωση χωρίς να έχει σκαφτεί ούτε ένα κανάλι.

Πρόκειται για πολιτικό ισχυρισμό της αντιπολίτευσης, όχι για πόρισμα ελέγχου. Περιγράφει όμως έναν πραγματικό μηχανισμό στον σχεδιασμό του Ταμείου: μια κυβέρνηση μπορεί να ικανοποιήσει τις Βρυξέλλες αντικαθιστώντας έναν κατασκευαστικό στόχο με έναν νομοθετικό, κρατώντας την εκταμίευση αλλά αλλάζοντας το τελικό αντικείμενο που θα παραδοθεί.

Το κενό ανάμεσα στο χρήμα και στο έργο

Η Ελλάδα δεν είναι εξαίρεση. Σε όλη την ΕΕ, η διοικητική πρόοδος προηγείται συχνά της φυσικής ολοκλήρωσης. Η Ιταλία αναφέρει ότι μόλις 25,6% των ενεργών έργων του δικού της σχεδίου ανάκαμψης έχουν πιστοποιηθεί ως ολοκληρωμένα (TPI). Η Πορτογαλία έχει υποβάλει έβδομο αίτημα αναπρογραμματισμού για να αποφύγει την επιστροφή αδιάθετων πόρων. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει προειδοποιήσει ότι το συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα του Ταμείου δημιουργεί κίνδυνο να μην αξιοποιηθούν αποτελεσματικά τα χρήματα πριν από το κλείσιμό του (ECA Special Report 13/2024).

Στα χαρτιά, η Ελλάδα αποδίδει καλύτερα από τους περισσότερους εταίρους της. Αντίστοιχος δημόσιος έλεγχος παράδοσης έργων, όμως, δεν έχει δημοσιευθεί.

Ποιος εισπράττει, ποιος περιμένει

Το ελληνικό σχέδιο χωρίζεται σε δύο διαύλους: 18,2 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις για δημόσιες επενδύσεις και 17,7 δισ. ευρώ σε χαμηλότοκα δάνεια, σχεδιασμένα ώστε να κινητοποιήσουν ιδιωτική συγχρηματοδότηση (Proto Thema). Ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, ανέφερε ότι τα συμβασιοποιημένα δάνεια του Ταμείου είχαν φτάσει τα 13,2 δισ. ευρώ έως το τέλος Μαΐου, με τις εκταμιεύσεις προς τις επιχειρήσεις να συνεχίζονται έως το 2029 (Τράπεζα της Ελλάδος).

Ο δανειακός δίαυλος λειτουργεί όπως σχεδιάστηκε: το ευρωπαϊκό χρήμα μειώνει το κόστος δανεισμού, οι τράπεζες συμμετέχουν στη χρηματοδότηση και οι επιχειρήσεις επενδύουν. Το πακέτο 18,9 εκατ. ευρώ της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης για το φωτοβολταϊκό πάρκο της Ελληνικής Χαλυβουργίας, που συνδυάζει πόρους της τράπεζας, του Ταμείου Ανάκαμψης και ίδια κεφάλαια της εταιρείας, δείχνει τον μηχανισμό στην πιο καθαρή του μορφή (EBRD).

Αυτός ο μηχανισμός, όμως, ευνοεί επιχειρήσεις που ήδη ξέρουν να δανείζονται και μπορούν να παρουσιάσουν επενδυτικά σχέδια στα οποία οι τράπεζες έχουν εμπιστοσύνη. Μικροί δήμοι, ασθενέστερες μικρομεσαίες επιχειρήσεις και πολυετή κατασκευαστικά έργα έχουν μικρότερα περιθώρια, ιδίως όσο η προθεσμία του Αυγούστου συμπιέζει τα χρονοδιαγράμματα.

Η Ελλάδα έχει αποδείξει ότι μπορεί να εκπληρώνει τους όρους των Βρυξελλών. Το αν η Αθήνα έχει κατασκευάσει, στον ίδιο βαθμό, όσα υποσχέθηκε το 2021 παραμένει ερώτημα στο οποίο κανένα δημόσιο έγγραφο δεν έχει ακόμη απαντήσει.