Η Αυστρία κόβει επιδόματα σε Ουκρανούς

Κάπου στην Αυστρία, μέσα στο καλοκαίρι, μια οικογένεια που έφυγε από τον πόλεμο της Ρωσίας θα ανοίξει μια επιστολή και θα μάθει ότι το επίδομα για το παιδί της σταματά. Χιλιάδες παιδιά εκτοπισμένων Ουκρανών, αλλά και ανθρώπων με επικουρική προστασία, δηλαδή όσων δεν μπορούν να επιστραφούν με ασφάλεια στη χώρα τους ακόμη κι αν δεν έχουν τυπικό καθεστώς πρόσφυγα, πρόκειται να χάσουν το οικογενειακό επίδομα με βάση τα σχέδια της αυστριακής κυβέρνησης που τίθενται σε εφαρμογή αυτόν τον μήνα. Η Βιέννη υποστηρίζει ότι στόχος είναι να ωθηθούν οι γονείς στην εργασία.

Η περικοπή έρχεται λίγες ημέρες αφότου τα κράτη-μέλη της ΕΕ συμφώνησαν να παρατείνουν την προσωρινή προστασία, το έκτακτο καθεστώς που δίνει στους Ουκρανούς δικαίωμα διαμονής και εργασίας στην Ευρώπη, έως τον Μάρτιο του 2028, υποσχόμενα «σαφήνεια και προβλεψιμότητα» (Συμβούλιο της ΕΕ, Euronews).

Και οι δύο αποφάσεις ισχύουν. Μαζί δείχνουν μια αθόρυβη μετατόπιση στην Ευρώπη: το ενωσιακό δίκαιο κρατά ανοιχτό το δικαίωμα παραμονής, ενώ το εθνικό κοινωνικό κράτος αποφασίζει αν οι οικογένειες μπορούν πράγματι να ζήσουν με αυτό.

Τρεις χώρες, τρεις μοχλοί

Η Αυστρία κόβει απευθείας το χρήμα. Οι συγκεκριμένες οικογένειες, όμως, δεν είναι απλοί δικαιούχοι κοινωνικών παροχών. Τα παιδιά τους βρίσκονται στην Αυστρία επειδή το δίκαιο της ΕΕ αναγνώρισε ότι η επιστροφή τους θα τα εξέθετε σε πόλεμο ή σοβαρή βλάβη. Η Αυστρία δεν αίρει την προστασία. Αλλά επαναπροσδιορίζει τι καλύπτει στην πράξη αυτή η προστασία.

Η Πολωνία σφίγγει έναν διαφορετικό μηχανισμό: τη γραφειοκρατία. Η πρόσβαση κάθε εκτοπισμένου Ουκρανού σε παροχές εξαρτάται από ενεργό αριθμό PESEL UKR, την εγγραφή που λειτουργεί ουσιαστικά ως άδεια διαμονής (δήμος Bliżyn). Όσοι έφθασαν χωρίς έγκυρα διαβατήρια πρέπει να επιβεβαιώσουν την ταυτότητά τους έως τις 31 Αυγούστου 2026, διαφορετικά χάνουν το καθεστώς αυτό. Το πολωνικό επίδομα παιδιού 800+ ζλότι συνδέεται επιπλέον με τη φοίτηση των παιδιών σε πολωνικά σχολεία (Navi Migrant). Για οικογένειες που μοιράζουν τον χρόνο τους ανάμεσα στην Πολωνία και την Ουκρανία, ακριβώς επειδή ο πόλεμος καθιστά αδύνατη τη σταθερή εγκατάσταση, ο κανόνας του σχολείου μετατρέπει την προστασία σε τεστ συμμόρφωσης.

Η Ιρλανδία δείχνει πώς μια διοικητική ανακατάταξη μπορεί να αφαιρέσει πλήρως την υποστήριξη. Μια Ουκρανή με αναπηρία και ο σύζυγός της έχασαν τις πληρωμές αναπηρίας και φροντιστή, αφού το ξενοδοχείο όπου διέμεναν επαναχαρακτηρίστηκε ως κρατικό κέντρο φιλοξενίας, αλλαγή που τους απέκλεισε από το κανονικό σύστημα πρόνοιας. Η υπόθεση βρίσκεται πλέον ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου (Irish Times).

Κάθε χώρα χρησιμοποιεί άλλο μοχλό. Η Αυστρία περικόπτει μετρητά. Η Πολωνία θέτει ως όρο τα έγγραφα και τη σχολική φοίτηση. Η Ιρλανδία αλλάζει τον διοικητικό χαρακτηρισμό της στέγασης με τρόπο που ακυρώνει δικαιώματα. Το αποτέλεσμα συγκλίνει: οικογένειες που έφυγαν από έναν πόλεμο βλέπουν το έδαφος να μετακινείται κάτω από ένα καθεστώς προστασίας που τυπικά παραμένει σε ισχύ.

Στη Γερμανία, κυβερνητικό σχέδιο προβλέπει τη μεταφορά των νεοαφιχθέντων Ουκρανών από την κανονική εισοδηματική στήριξη στα χαμηλότερα επιδόματα των αιτούντων άσυλο, αν και το νομοσχέδιο δεν έχει περάσει από την Μπούντεσταγκ, το γερμανικό κοινοβούλιο, και θα αφορούσε μόνο όσους φθάνουν μετά τον Απρίλιο του 2025 (Bayerische Staatszeitung). Η πολιτική αντιπαράθεση είναι έντονη, αλλά το νομικό πεδίο στενό.

Εκεί όπου το μοτίβο σπάει

Δεν στοχεύει κάθε αλλαγή ειδικά τους Ουκρανούς. Η μεταρρύθμιση «superdávka» στην Τσεχία συγχωνεύει τέσσερις κοινωνικές παροχές σε μία από τον Αύγουστο του 2026, αλλά εφαρμόζεται στο σύνολο του πληθυσμού (e15). Οι εκτοπισμένες οικογένειες μπορεί να επηρεαστούν από τη μετάβαση. Πρόκειται όμως για αναδιάρθρωση του κοινωνικού κράτους, όχι για ειδική απόσυρση στήριξης προς τους Ουκρανούς.

Οι κυβερνήσεις στην Αυστρία, την Πολωνία και την Ιρλανδία επικαλούνται κίνητρα εργασίας, δημοσιονομική πίεση και δικαιοσύνη απέναντι στους πολίτες που έχουν συγκρίσιμες ανάγκες. Τα επιχειρήματα αυτά δεν είναι αβάσιμα: η έκτακτη στήριξη δεν μπορεί να παραμένει επ’ αόριστον χωρίς πολιτικές τριβές. Το βάρος της προσαρμογής, όμως, πέφτει άνισα σε παιδιά, ανθρώπους με αναπηρία, φροντιστές και οικογένειες που έφυγαν χωρίς έγγραφα.

Το βαθύτερο πρόβλημα είναι λογιστικό και πολιτικό μαζί. Η ΕΕ παρέτεινε την προσωρινή προστασία. Τα κράτη-μέλη αποφασίζουν τι περιέχει στην καθημερινή ζωή. Δεν υπάρχει πανευρωπαϊκή καταγραφή για το πόσες ουκρανικές οικογένειες χάνουν επιδόματα, στήριξη στέγασης ή οικογενειακές παροχές καθώς τα εθνικά συστήματα αλλάζουν κανόνες. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να δώσει αυτόν τον αριθμό. Χωρίς αυτόν, η προσωρινή προστασία κινδυνεύει να γίνει δικαίωμα παραμονής με ολοένα λιγότερα μέσα επιβίωσης.