Η Αυστρία χαλαρώνει τον §320

Ο υπουργός Οικονομίας της Αυστρίας θέλει να τροποποιήσει τη διάταξη του ποινικού κώδικα που τιμωρεί ιδιωτικές επιχειρήσεις όταν βοηθούν εμπόλεμα μέρη. Η σύγκρουση δεν αφορά μια αφηρημένη έννοια ουδετερότητας, αλλά τα σημεία όπου η ουδετερότητα αποκτά πραγματικό κόστος: τις εφοδιαστικές αλυσίδες, τις τραπεζικές μεταφορές και τις συμβάσεις εξαγωγών. Μια χώρα που δηλώνει ουδέτερη, ενώ ήδη εξάγει όπλα και αγαθά διπλής χρήσης αξίας δισεκατομμυρίων, επιχειρεί τώρα να χαλαρώσει τον έναν κανόνα που υποχρεώνει τις εταιρείες της να σκέφτονται πριν στείλουν προϊόντα στο εξωτερικό.

Ο Βόλφγκανγκ Χάτμανσντορφερ, από το ÖVP, παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως προσπάθεια αποσαφήνισης «γκρίζων ζωνών», ώστε οι αυστριακές επιχειρήσεις να αξιοποιήσουν την ευρωπαϊκή άνοδο των αμυντικών δαπανών χωρίς τον φόβο ποινικής δίωξης. Σύμφωνα με την Krone, έστειλε σχέδιο τροπολογίας στους κυβερνητικούς εταίρους, το SPÖ και τους NEOS, πριν από περίπου έναν μήνα, έπειτα από επίσκεψή του στο εργοστάσιο της Rheinmetall στη Βιέννη. Το υπουργείο Δικαιοσύνης, υπό την Άννα Σπόρερ του SPÖ, αντιτίθεται στην αλλαγή, υποστηρίζοντας ότι η διάταξη υπάρχει ακριβώς για να αποτρέπει ιδιωτικές πράξεις που θέτουν σε κίνδυνο την ουδετερότητα επειδή ωφελούν εμπόλεμους (trend). Οι NEOS, ο φιλελεύθερος εταίρος του συνασπισμού, δεν έχουν λάβει δημόσια θέση. Το ίδιο το σχέδιο δεν έχει δημοσιευθεί.

Στο στόχαστρο βρίσκεται το §320 του αυστριακού Ποινικού Κώδικα, το οποίο ποινικοποιεί ιδιωτικές πράξεις εντός αυστριακού εδάφους όταν στηρίζουν μέρος σε πόλεμο. Η διάταξη λειτουργεί κάτω από τον συνταγματικό νόμο ουδετερότητας του 1955, ο οποίος απαγορεύει στην Αυστρία να συμμετέχει σε στρατιωτικές συμμαχίες ή να φιλοξενεί ξένες βάσεις. Το §320 κινείται σε πιο πεζό, αλλά συχνά πιο ουσιαστικό επίπεδο: στα τιμολόγια, στις μεταφορές και στην τραπεζική διεκπεραίωση. Υποχρεώνει επιχειρήσεις, τράπεζες και εξαγωγείς να εξετάζουν αν η συναλλαγή τους, στην πράξη, εξοπλίζει έναν εμπόλεμο. Η διάταξη σπανίως δοκιμάζεται στα δικαστήρια, και αυτό είναι μέρος της λειτουργίας της: οι εταιρείες αποφεύγουν αμφίβολες συναλλαγές επειδή δεν μπορούν να γνωρίζουν αν ένας εισαγγελέας θα κινηθεί. Αν περιοριστεί η υποχρέωση, χάνεται και αυτή η προληπτική πίεση.

Η μπαταρία στο drone

Μια νομική ανάλυση δείχνει καθαρά το πρακτικό διακύβευμα. Ας υποθέσουμε ότι ένας αυστριακός προμηθευτής μπαταριών βλέπει το προϊόν του να καταλήγει σε ξένο πολεμικό drone. Αν η νομικά κρίσιμη πράξη γίνεται μέσα στην Αυστρία, το §320 μπορεί να εφαρμοστεί. Αν όμως η μπαταρία ενσωματωθεί σε οπλικό σύστημα στο εξωτερικό, ο δεσμός με την αυστριακή επικράτεια ίσως θεωρηθεί πολύ αδύναμος για δίωξη (trend). Ο Χάτμανσντορφερ θέλει να λύσει αυτή την ασάφεια. Οι αντίπαλοί του απαντούν ότι η ασάφεια παράγει πραγματικό αποτέλεσμα: αναγκάζει κάθε κρίκο της εφοδιαστικής αλυσίδας να σταματήσει και να αξιολογήσει τον κίνδυνο πριν στείλει.

Η εμπορική πίεση πίσω από την πρωτοβουλία είναι συγκεκριμένη. Σύμφωνα με την Krone, η Αυστρία εξήγαγε πέρυσι όπλα και αγαθά διπλής χρήσης αξίας σχεδόν 4 δισ. ευρώ. Οι σημαντικότερες ροές εκτός ΕΕ κατευθύνθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες (1,4 δισ. ευρώ), στην Ταϊβάν (190 εκατ. ευρώ σε αγαθά διπλής χρήσης), στη Νότια Κορέα (114 εκατ. ευρώ) και στην Κίνα (87 εκατ. ευρώ). Η Αυστρία πουλά ήδη και στις δύο πλευρές του Στενού της Ταϊβάν. Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ότι η αυστριακή ουδετερότητα είναι ήδη εμπορικά διαπερατή. Το νομικό ερώτημα είναι αν το §320 πρέπει να κάνει το φίλτρο αυστηρότερο ή χαλαρότερο.

Τα ευρωπαϊκά αμυντικά κονδύλια δημιουργούν πίεση, όχι άδεια

Η χρονική στιγμή της παρέμβασης Χάτμανσντορφερ συμβαδίζει με την αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών. Το εργαλείο SAFE της ΕΕ, δηλαδή το Security Action for Europe, προβλέπει δάνεια έως 150 δισ. ευρώ για κοινές αμυντικές προμήθειες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Για τις αυστριακές εταιρείες, τα χρήματα αυτά σηματοδοτούν άνοιγμα αγοράς, ακόμη κι αν το Centre for European Reform σημειώνει ότι η ευρύτερη ατζέντα Defence Readiness 2030 εξακολουθεί να περιορίζεται από κενά συντονισμού και ελλείψεις πρώτων υλών.

Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση προμηθειών δεν υπερισχύει του εθνικού δικαίου. Τα αγαθά διπλής χρήσης, δηλαδή προϊόντα, λογισμικό και τεχνολογία που μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για πολιτικούς όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς, εξακολουθούν να χρειάζονται άδεια εξαγωγής βάσει του Κανονισμού 2021/821 της ΕΕ, με αξιολόγηση ανά είδος, προορισμό και τελικό χρήστη. Το SAFE μπορεί να αυξήσει τη ζήτηση για αυστριακά εξαρτήματα, αλλά το §320 εξακολουθεί να καθορίζει ποιο ρίσκο αναλαμβάνουν οι αυστριακές επιχειρήσεις όταν ανταποκρίνονται σε αυτή τη ζήτηση.

Η Αυστρία δεν είναι το μόνο ουδέτερο κράτος που δοκιμάζει τα όρια αυτά. Η Ιρλανδία συζητά αν θα αφαιρέσει την εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ από το Triple Lock, τον κανόνα που απαιτεί έγκριση από τον ΟΗΕ, την κυβέρνηση και το κοινοβούλιο για μεγαλύτερες αποστολές στο εξωτερικό (RTÉ, 2EU Brussels). Η ιρλανδική συζήτηση, όμως, αφορά την ανάπτυξη στρατιωτών. Η αυστριακή αφορά τα διοικητικά συμβούλια. Το §320 είναι το σημείο όπου η ουδετερότητα αγγίζει τα τιμολόγια, τις τραπεζικές μεταφορές και τις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Το γραφείο του Χάτμανσντορφερ οφείλει μια ακριβή απάντηση: η τροπολογία απλώς ξεκαθαρίζει πού εφαρμόζεται εδαφικά το §320 ή περιορίζει την ευθύνη επιχειρήσεων και τραπεζών που είναι ενταγμένες σε εφοδιαστικές αλυσίδες εμπολέμων; Το πρώτο είναι νομική τακτοποίηση. Το δεύτερο μεταφέρει ισχύ από τον περιορισμό του ποινικού δικαίου στην εμπορική ευχέρεια, και ένα αδημοσίευτο σχέδιο εντός κυβερνητικού συνασπισμού δεν πρέπει να κλείσει αθόρυβα ένα τέτοιο ζήτημα.