Μόνες οι τέσσερις επιστροφές της Αυστρίας

Η Αυστρία έχει επιστρέψει στην Ιταλία τέσσερις αιτούντες άσυλο από τις 12 Ιουνίου, όταν τέθηκαν σε εφαρμογή οι νέοι ευρωπαϊκοί κανόνες για το μεταναστευτικό. Οι μετακινήσεις έγιναν με τρένο και λεωφορείο, χωρίς αστυνομική συνοδεία (Die Presse, Kurier).

Ο αριθμός είναι μικρός. Είναι, όμως, και το σύνολο των δημοσίως επιβεβαιωμένων μεταφορών ευθύνης προς την Ιταλία βάσει του Κανονισμού για τη Διαχείριση του Ασύλου και της Μετανάστευσης, του νέου νόμου της ΕΕ που αντικαθιστά το παλαιό σύστημα του Δουβλίνου για τον καθορισμό του κράτους που εξετάζει μια αίτηση ασύλου. Αρκετές κυβερνήσεις δηλώνουν ότι κινούνται στην ίδια κατεύθυνση. Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα δείχνουν ότι η λειτουργία του συστήματος κρίνεται λιγότερο από το νομικό κείμενο και περισσότερο από τη διάθεση της Ιταλίας να συνεργαστεί.

Τα αιτήματα αυξάνονται, οι μεταφορές κολλούν

Η σαφέστερη επίσημη εικόνα προέρχεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ που παρακολουθεί την εφαρμογή των κανόνων. Από τις 12 Ιουνίου έως τις 7 Ιουλίου, οκτώ κράτη-μέλη υπέβαλαν 12 αιτήματα μεταφοράς προς την Ιταλία. Η Ρώμη τα απέρριψε όλα (αξιολόγηση της Επιτροπής, 2EU Brussels). Οι τέσσερις αυστριακές μεταφορές έγιναν αργότερα, αλλά παραμένουν εξαίρεση.

Η Γερμανία, η χώρα που υποβάλλει τα περισσότερα αιτήματα σε απόλυτους αριθμούς, δεν έχει καμία επιβεβαιωμένη ολοκληρωμένη μεταφορά από την έναρξη εφαρμογής του συμφώνου. Η πιο προβεβλημένη υπόθεση του Αυγούστου κατέρρευσε: μια 22χρονη Σομαλή επρόκειτο να μεταφερθεί από τη Νυρεμβέργη, όμως η Ιταλία απέρριψε το αίτημα και εκκλησία στη Βαυαρία της πρόσφερε άσυλο (Tagesschau). Η υπόθεση αφορούσε είσοδο στα τέλη Μαρτίου, πριν τεθούν σε ισχύ οι νέοι κανόνες, άρα δοκίμαζε τις παλαιές διαδικασίες και όχι το ίδιο το σύμφωνο.

Το μοτίβο δεν είναι καινούργιο. Με βάση τον παλαιό κανονισμό του Δουβλίνου, η Ιταλία εμπόδιζε επί χρόνια τις τακτικές επιστροφές από τη Γερμανία. Σύμφωνα με την Berliner Zeitung, το Βερολίνο υπέβαλε περίπου 35.000 αιτήματα μεταφοράς κατά τη διάρκεια της θητείας της Τζόρτζια Μελόνι και είδε περίπου 15 να ολοκληρώνονται. Οι ακριβείς αριθμοί αμφισβητούνται, όχι όμως και η τάξη μεγέθους της απόκλισης.

Πέρα από την Αυστρία και τη Γερμανία, η εικόνα γίνεται γρήγορα θολή. Η Φινλανδία έχει στείλει ειδοποιήσεις στην Ιταλία, αλλά έως τις 21 Αυγούστου δεν είχε επιβεβαιώσει καμία ολοκληρωμένη μεταφορά (Helsingin Sanomat). Το γραφείο του Σουηδού υπουργού Μετανάστευσης ανέφερε ότι έχουν γίνει μεταφορές, χωρίς όμως καμία υπηρεσία να δημοσιεύσει αριθμούς ή ημερομηνίες (Euronews). Η Ολλανδία ανακοίνωσε ότι ξεκινά τη διαδικασία μεταφοράς, δηλαδή ένα διαδικαστικό βήμα και όχι αποτέλεσμα (Upday NL). Η Γαλλία και η Ισπανία αρνήθηκαν ευθέως να ακολουθήσουν αυτή τη γραμμή, προκρίνοντας τη συνεργασία αντί της διμερούς πίεσης προς τη Ρώμη (ANSA).

Το χρονόμετρο και το έλλειμμα πίεσης

Η Ρώμη υποστηρίζει ότι το σύμφωνο μηδένισε τις παλαιότερες υποθέσεις και ότι μετρούν μόνο οι αιτήσεις μετά τις 12 Ιουνίου. Δεν υπάρχει δημόσιο νομικό έγγραφο που να επιβεβαιώνει ότι οι παλαιοί φάκελοι έσβησαν τυπικά με βάση το δίκαιο της ΕΕ. Ο ισχυρισμός πρέπει επομένως να διαβαστεί ως πολιτική θέση, όχι ως λυμένο νομικό ζήτημα.

Ο χρόνος λειτουργεί και εις βάρος των κρατών που ζητούν τη μεταφορά. Τόσο με τους παλαιούς όσο και με τους νέους κανόνες, η μεταφορά πρέπει να γίνει εντός έξι μηνών. Αν η προθεσμία χαθεί, η ευθύνη επιστρέφει στο κράτος που υπέβαλε το αίτημα, αρχή που επιβεβαίωσε το Δικαστήριο της ΕΕ στην απόφαση Shiri. Μια κυβέρνηση μπορεί να κερδίσει το νομικό επιχείρημα και παρ’ όλα αυτά να χάσει την υπόθεση λόγω καθυστέρησης.

Ο νέος κανονισμός υποτίθεται ότι θα έλυνε αυτό το πρόβλημα εντάσσοντας τις μεταφορές σε μια ευρύτερη ανταλλαγή: τα κράτη πρώτης γραμμής, όπως η Ιταλία, διατηρούν την ευθύνη της πρώτης εισόδου, ενώ οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ οφείλουν να βοηθούν είτε με μετεγκαταστάσεις αιτούντων άσυλο είτε με καταβολές σε ταμείο αλληλεγγύης είτε με επιχειρησιακή υποστήριξη (κείμενο του κανονισμού). Το δημόσιο αρχείο μέχρι στιγμής δεν δείχνει ποσοτικοποιημένη κατανομή αλληλεγγύης για την Ιταλία το 2026, ικανή να αντισταθμίσει την αυξανόμενη πίεση των μεταφορών.

Και οι δύο πλευρές μπορούν να πουν ότι έχουν τον νόμο με το μέρος τους. Η Αυστρία, η Γερμανία, η Φινλανδία και η Σουηδία παρουσιάζουν τις μεταφορές ως εφαρμογή συμφωνημένων κανόνων. Η Γαλλία και η Ισπανία διαβάζουν τους ίδιους κανόνες και επιλέγουν τη διπλωματία. Για τους αιτούντες άσυλο που παγιδεύονται ανάμεσα σε αυτές τις θέσεις, το αποτέλεσμα είναι παρατεταμένη εκκρεμότητα: υποθέσεις που αμφισβητούνται μεταξύ κρατών, προσφυγές σε εθνικά δικαστήρια ή καθυστερήσεις πέρα από την προθεσμία, έως ότου η ευθύνη αλλάξει αυτομάτως.

Η σχέση ισχύος είναι σαφής. Η Επιτροπή μπορεί να καταγράφει τις ιταλικές αρνήσεις, αλλά δεν μπορεί να βάλει ανθρώπους σε λεωφορεία. Το σημείο εφαρμογής του συστήματος είναι η διοικητική συνεργασία της Ιταλίας. Οι τέσσερις μεταφορές της Αυστρίας αποδεικνύουν ότι το σύστημα μπορεί, πρακτικά, να μετακινήσει έναν άνθρωπο πέρα από τα σύνορα. Η αλληλεγγύη που θα έκανε αυτή τη συμφωνία αποδεκτή για τα κράτη πρώτης γραμμής δεν έχει δώσει ακόμη αντίστοιχη απόδειξη. Η Επιτροπή, που σχεδίασε τον συμβιβασμό, οφείλει να την παρουσιάσει στην επόμενη αξιολόγησή της.