Η Βαλτική ζητεί εντολή ΝΑΤΟ

Ρωσικό στρατιωτικό αεροσκάφος εισήλθε στον φινλανδικό εναέριο χώρο κοντά στην Πόρκκαλα στις 27 Μαΐου, σε ένα ακόμη επεισόδιο μιας σειράς παραβιάσεων που σχεδόν τριπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο. Το υπουργείο Άμυνας της Φινλανδίας απέδωσε την είσοδο στην ανάγκη αποφυγής καταιγίδας. Τρεις ημέρες νωρίτερα, ρουμανικό F-16 κατέρριψε drone πάνω από την Εσθονία, στην πρώτη περίπτωση κατά την οποία μαχητικό του ΝΑΤΟ κατέστρεψε μη επανδρωμένο αεροσκάφος στον εναέριο χώρο της Βαλτικής. Την προηγούμενη ημέρα, οι υπουργοί Εξωτερικών του ΝΑΤΟ αποχώρησαν από τη σύνοδο στο Χέλσινγκμποργκ της Σουηδίας χωρίς καμία επιχειρησιακή απόφαση για την κρίση.

Τι σημαίνει στην πράξη η «αεράμυνα»

Το ΝΑΤΟ εφαρμόζει από το 2004 την αποστολή Baltic Air Policing, μια ειρηνική εκ περιτροπής παρουσία συμμαχικών μαχητικών που αναγνωρίζουν και συνοδεύουν άγνωστα αεροσκάφη κοντά στην Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία, χώρες που δεν διαθέτουν δικά τους μαχητικά. Η σημερινή δύναμη περιλαμβάνει γαλλικά Rafale και ρουμανικά F-16 στη Σιαουλιάι της Λιθουανίας, καθώς και πορτογαλικά F-16 στο Άμαρι της Εσθονίας.

Στις 21 Μαΐου, οι τρεις πρόεδροι των χωρών της Βαλτικής ζήτησαν από κοινού αναβάθμιση: η αστυνόμευση του εναέριου χώρου να αντικατασταθεί από πλήρη αποστολή αεράμυνας (Aerotime). Με το σημερινό καθεστώς, ο πιλότος πρέπει να επιβεβαιώσει οπτικά ένα άγνωστο αεροσκάφος πριν ενεργήσει. Μια αποστολή αεράμυνας θα επέτρεπε προκαθορισμένες ζώνες απειλής, μέσα στις οποίες η στρατιωτική αλυσίδα διοίκησης θα μπορούσε να εγκρίνει εμπλοκή χωρίς να αναμένει κάθε φορά πολιτική άδεια. Μικρά drones, των οποίων το σήμα GPS έχει παραποιηθεί, μπορούν να διασχίσουν τον εναέριο χώρο και να συντριβούν πριν ολοκληρωθεί το σημερινό πρωτόκολλο αναγνώρισης.

Η πίεση αποτυπώνεται στους αριθμούς. Οι επιβεβαιωμένες ρωσικές παραβιάσεις εναέριου χώρου σε χώρες του ΝΑΤΟ αυξήθηκαν από 6 το 2024 σε 18 το 2025. Τον Σεπτέμβριο του 2025, τρία μαχητικά MiG-31 πέταξαν σε βάθος 9-10 χιλιομέτρων μέσα στην εσθονική επικράτεια, με απενεργοποιημένους αναμεταδότες, οδηγώντας την Εσθονία να ενεργοποιήσει το Άρθρο 4, δηλαδή τη ρήτρα επίσημων διαβουλεύσεων του ΝΑΤΟ, ένα βήμα πριν από τον μηχανισμό συλλογικής άμυνας του Άρθρου 5 (Βορειοατλαντικό Συμβούλιο του ΝΑΤΟ).

Ποιος κατευθύνει τα drones;

Η σύνοδος του Χέλσινγκμποργκ επρόκειτο να προετοιμάσει τις αποφάσεις ενόψει της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα τον Ιούλιο. Αντί γι’ αυτό, ανέδειξε μια βασική διαφωνία: αν η Ρωσία ωθεί σκόπιμα ουκρανικά drones προς συμμαχικό έδαφος.

Ο γενικός γραμματέας Μαρκ Ρούτε απέδωσε τις εισόδους σε «παρεμβολές» και «άλλες διαταραχές», διατύπωση που αφήνει χώρο για την ερμηνεία της ακούσιας εκτροπής. Ο υπουργός Εξωτερικών της Εσθονίας, Μάργκους Τσάχκνα, είπε το αντίθετο: «Η Ρωσία κατευθύνει αυτά τα drones προς έδαφος του ΝΑΤΟ» (Euromaidan Press, Pravda.com.ua). Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μιλώντας λίγες ημέρες αργότερα στο Βίλνιους, χαρακτήρισε τις εισόδους «σκόπιμη στρατηγική της Ρωσίας». Ανάλυση του Reuters πρόσθεσε μια τρίτη εκδοχή: ότι η Ουκρανία πετά σκόπιμα drones κοντά στα σύνορα ως ασπίδα, υπολογίζοντας πως η Ρωσία δεν θα πυροβολήσει προς τον εναέριο χώρο του ΝΑΤΟ (Reuters).

Αν το ΝΑΤΟ καταλήξει επισήμως ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί ηλεκτρονικό πόλεμο για να ωθεί πυρομαχικά προς συμμαχικό έδαφος, τότε ανοίγει ζήτημα Άρθρου 5, στο οποίο η Συμμαχία δεν έχει έτοιμη απάντηση. Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο επιβεβαίωσε το περιορισμένο εύρος της συνάντησης: «Δεν υπάρχει συγκεκριμένο αίτημα σήμερα... Δεν νομίζω ότι υπήρξαν σταθερές δεσμεύσεις ή σταθερά αιτήματα».

Τα κράτη πρώτης γραμμής δεν περιμένουν

Εκεί όπου το ΝΑΤΟ διστάζει, οι επιμέρους σύμμαχοι κινούνται μόνοι τους. Η Λετονία ανέπτυξε κινητές μονάδες αναχαίτισης drones στα σύνορά της με τη Ρωσία (Defense News). Ο πρόεδρος της Λιθουανίας δήλωσε ότι η χώρα θα καταρρίπτει drones «ανεξαρτήτως κόστους πυραύλων». Οι πέντε σκανδιναβικές χώρες υπέγραψαν στις 6 Μαΐου αναθεωρημένη συμφωνία αμυντικής συνεργασίας, η οποία τυποποιεί τη διασυνοριακή στρατιωτική κίνηση και τις κοινές προμήθειες drones για πρώτη φορά από το 2009 (NORDEFCO). Η φον ντερ Λάιεν πρότεινε ένα «ενιαίο σύστημα συναγερμού για drones» στις χώρες της Βαλτικής, μέσω της ΕΕ και όχι του ΝΑΤΟ.

Το ΝΑΤΟ δεν έχει διευκρινίσει αν η ρουμανική κατάρριψη σηματοδοτεί αλλαγή στους κανόνες εμπλοκής ή αν ήταν μεμονωμένη άδεια. Το επόμενο παράθυρο αποφάσεων είναι η σύνοδος κορυφής στην Άγκυρα τον Ιούλιο, όπου η αναβάθμιση σε αποστολή αεράμυνας απαιτεί συναίνεση και των 32 συμμάχων. Καμία κυβέρνηση δεν έχει αντιταχθεί δημοσίως στην αναβάθμιση. Το σοβαρότερο εμπόδιο, όμως, μπορεί να είναι θεσμικό: το γερμανικό Σύνταγμα απαιτεί έγκριση του υπουργικού συμβουλίου πριν ο στρατός καταρρίψει αεροσκάφος. Αυτή η πρόβλεψη δυσκολεύει το Βερολίνο να αποδεχθεί μόνιμους κανόνες προέγκρισης, που θα επέτρεπαν στους διοικητές να ενεργούν τη στιγμή της κρίσης, δηλαδή ακριβώς αυτό που απαιτεί μια αποστολή αεράμυνας.