Βελγικά διόδια σε νομική παγίδα

Το Βέλγιο ετοιμάζει ψηφιακή οδική βινιέτα για όλα τα αυτοκίνητα που χρησιμοποιούν το οδικό του δίκτυο, με στόχο την εφαρμογή της από τον Μάιο του 2027. Η ίδια η επιβολή τέλους δεν είναι προβληματική. Το δίκαιο της ΕΕ επιτρέπει χρεώσεις για τη χρήση δρόμων μέσω των οδηγιών για την ευρωβινιέτα, δηλαδή του πλαισίου που ρυθμίζει τα οδικά τέλη στην Ένωση, υπό τον όρο ότι δεν εισάγουν διακρίσεις με βάση την εθνικότητα. Το νομικό ρίσκο βρίσκεται αλλού: στο ενδεχόμενο το Βέλγιο να συνδυάσει τη βινιέτα με μεταρρύθμιση των εγχώριων φόρων αυτοκινήτου, ώστε οι Βέλγοι οδηγοί ουσιαστικά να αποζημιώνονται, ενώ οι Ολλανδοί, Γάλλοι και Γερμανοί οδηγοί να πληρώνουν ολόκληρο το ποσό.

Το προηγούμενο που δημιούργησε η Γερμανία

Το Δικαστήριο της ΕΕ, το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης, έχει ήδη ακυρώσει ακριβώς αυτή την αρχιτεκτονική. Το 2019, στην υπόθεση Αυστρία κατά Γερμανίας (υπόθεση C-591/17), έκρινε παράνομο το γερμανικό τέλος για τα επιβατικά αυτοκίνητα, επειδή το Βερολίνο το είχε συνδέσει με μειώσεις στον φόρο οχημάτων για αυτοκίνητα με γερμανική ταξινόμηση. Στο γράμμα του νόμου, το τέλος ίσχυε για όλους. Στην πράξη, όμως, το πραγματικό κόστος έπεφτε στους ξένους οδηγούς, αφού οι Γερμανοί έπαιρναν τα χρήματά τους πίσω μέσω του φορολογικού συστήματος.

Το Δικαστήριο χαρακτήρισε το σχήμα έμμεση διάκριση βάσει του άρθρου 18 της ΣΛΕΕ, της διάταξης των Συνθηκών που απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω ιθαγένειας μέσα στην ενιαία αγορά. Το προηγούμενο είναι ευθύ: ένα οδικό τέλος που εμφανίζεται τυπικά ίσο, αλλά καταλήγει οικονομικά μονόπλευρο, παραβιάζει το ευρωπαϊκό δίκαιο. Το ότι το γερμανικό μέτρο δεν ανέφερε εθνικότητα δεν αρκούσε. Εκείνο που μέτρησε ήταν το καθαρό βάρος για τους ξένους οδηγούς.

Τα βελγικά δημοσιεύματα δείχνουν ότι διαμορφώνεται παρόμοια δομή. Το BRUZZ περιγράφει τη βινιέτα ως μέρος μιας ευρύτερης μεταρρύθμισης στη φορολογία της κυκλοφορίας. Σύμφωνα με το γερμανόφωνο βελγικό μέσο BRF, το κόστος για τους κατοίκους του Βελγίου θα μπορούσε να «συμψηφιστεί ή να τακτοποιηθεί μέσω του φόρου κυκλοφορίας», δηλαδή της ετήσιας επιβάρυνσης που πληρώνουν οι ιδιοκτήτες αυτοκινήτων στη χώρα. Αν οι Βέλγοι οδηγοί πληρώνουν τη βινιέτα αλλά την ανακτούν μέσω χαμηλότερων φόρων αυτοκινήτου, το σχήμα αντιγράφει το γερμανικό μοντέλο.

Κρίσιμο είναι ποιος θα σχεδιάσει τον συμψηφισμό. Οι τρεις περιφέρειες του Βελγίου, η Φλάνδρα, η Βαλλονία και η Περιφέρεια Βρυξελλών-Πρωτεύουσας, ελέγχουν τους φόρους ταξινόμησης και κυκλοφορίας οχημάτων, όχι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Η διάκριση αυτή έχει σημασία, επειδή στην υπόθεση της Γερμανίας το Δικαστήριο εξέτασε το καθαρό οικονομικό αποτέλεσμα ολόκληρου του φορολογικού πακέτου, όχι μόνο το οδικό τέλος απομονωμένο. Αν έστω μία περιφέρεια οργανώσει φορολογική ελάφρυνση που μηδενίζει ουσιαστικά τη βινιέτα για τους κατοίκους της, ολόκληρο το σύστημα θα είναι εκτεθειμένο σε προσφυγή για διάκριση.

Οι Ολλανδοί οδηγοί στα σύνορα

Η ισχυρότερη αντίδραση έρχεται από την Ολλανδία. Ο Ολλανδός υπουργός Υποδομών Βίνσεντ Κάρεμανς χαρακτήρισε το σχέδιο "απογοητευτικό" και ζήτησε από τον Φλαμανδό ομόλογό του ηπιότερη μεταχείριση για όσους περνούν συχνά τα σύνορα. Η ανησυχία είναι πρακτική: κάτοικοι της Βόρειας Βραβάντης, της Ζηλανδίας και του Λίμπουργκ μπαίνουν καθημερινά στο Βέλγιο για εργασία, αγορές ή οικογενειακές επισκέψεις. Ορισμένοι κάνουν τη διαδρομή πολλές φορές την εβδομάδα. Μια εθνική βινιέτα μετατρέπει την καθημερινότητα των συνόρων σε επαναλαμβανόμενο κόστος διέλευσης.

Οι ολλανδικές ενστάσεις δεν έχουν ακόμη γίνει δικαστική υπόθεση. Σύμφωνα με ρεπορτάζ των ANP-BELGA, η βελγική πρόταση αναμένεται να φτάσει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Αύγουστο. Αν ο σχεδιασμός παραβιάζει το δίκαιο της ΕΕ, η Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει, δηλαδή τον επίσημο μηχανισμό με τον οποίο μπορεί να παραπέμψει κράτος-μέλος στο Δικαστήριο. Η Ολλανδία θα μπορούσε επίσης να καταθέσει τη σπάνια διακρατική προσφυγή, αλλά μόνο αφού περάσει πρώτα από την Επιτροπή. Τέτοιο βήμα δεν έχει γίνει.

Προς το παρόν, η αντίδραση παραμένει κυρίως ολλανδική. Η γερμανική ADAC, η μεγαλύτερη ένωση οδηγών της χώρας, εξακολουθεί να περιγράφει τους βελγικούς αυτοκινητοδρόμους ως ουσιαστικά δωρεάν για τα επιβατικά αυτοκίνητα, κάτι που δείχνει πόσο αισθητή θα ήταν η αλλαγή. Το Βερολίνο, ωστόσο, δεν έχει διατυπώσει ένσταση, ενώ από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει ευρύτερο μέτωπο γειτονικών χωρών.

Ο σχεδιασμός θα κρίνει την υπόθεση

Το επιχείρημα του Βελγίου υπέρ της χρέωσης χρήσης των δρόμων έχει λογική βάση: τα ξένα αυτοκίνητα χρησιμοποιούν τις βελγικές υποδομές και η συμμετοχή στο κόστος χρήσης είναι υπερασπίσιμη αρχή. Το νομικό ερώτημα είναι στενότερο, αλλά καθοριστικό. Θα καταλήξουν οι Βέλγοι οδηγοί να πληρώνουν λιγότερο από την ονομαστική τιμή, ενώ οι ξένοι οδηγοί θα πληρώνουν το πλήρες ποσό; Η απάντηση θα εξαρτηθεί από τον τρόπο με τον οποίο οι βελγικές περιφέρειες θα χειριστούν τον φορολογικό συμψηφισμό.

Το τελικό νομικό κείμενο δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, που αναμένεται να εξετάσει την πρόταση τον Αύγουστο, οφείλει να κάνει αυτή την αξιολόγηση πριν τεθεί σε ισχύ η βινιέτα. Αν το Βέλγιο σχεδιάσει ένα πραγματικά ίσο τέλος, το μέτρο μπορεί να σταθεί. Αν χτίσει μια νέα εκδοχή του γερμανικού μοντέλου συμψηφισμού, το Δικαστήριο έχει ήδη δείξει πού καταλήγει ένας τέτοιος σχεδιασμός.