Το Βερολίνο παρακάμπτει το φρένο χρέους

Οι ομοσπονδιακοί ελεγκτές της Γερμανίας προειδοποίησαν τη Βουλή στις 3 Σεπτεμβρίου ότι η χώρα κινείται προς μια παγίδα χρέους. Αν η κυβέρνηση υλοποιήσει τα σημερινά σχέδια δαπανών, το ομοσπονδιακό χρέος μπορεί να διπλασιαστεί από περίπου 1,5 τρισ. ευρώ στο τέλος του 2020 σε τουλάχιστον 3 τρισ. ευρώ έως το 2030 (FAZ, Bundestag). Η εξέλιξη αυτή αφορά πολύ περισσότερους από τους Γερμανούς φορολογουμένους. Η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης δανείζεται μαζικά για την άμυνα και τις υποδομές της, ενώ ταυτόχρονα πιέζει για περικοπή περίπου 400 δισ. ευρώ από τον επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ (Investir/Les Echos). Όσο πιο υπερχρεωμένο γίνεται το Βερολίνο, τόσο στενεύει ο χώρος για ευρωπαϊκή γενναιοδωρία.

Πώς 200 δισ. ευρώ τον χρόνο περνούν γύρω από το φρένο χρέους

Το Bundesrechnungshof, ο θεσμός που ελέγχει αν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση δαπανά νόμιμα το δημόσιο χρήμα, δεν προβλέπει κρίση κρατικού χρέους. Προειδοποιεί ότι ο νέος δανεισμός διοχετεύεται γύρω από το γερμανικό «φρένο χρέους», τον συνταγματικό κανόνα που περιορίζει το διαρθρωτικό έλλειμμα της ομοσπονδίας στο 0,35 τοις εκατό του ΑΕΠ (Bundestag). Ο κανόνας σχεδιάστηκε για να εμποδίζει τους κανονικούς προϋπολογισμούς να λειτουργούν με μεγάλα ελλείμματα. Η συνταγματική τροποποίηση του Μαρτίου 2025 άνοιξε δύο εξαιρέσεις: οι αμυντικές δαπάνες πάνω από το 1 τοις εκατό του ΑΕΠ εξαιρούνται πλέον, ενώ ένα νέο ειδικό ταμείο υποδομών και κλιματικής ουδετερότητας, ύψους 500 δισ. ευρώ, μπορεί να δανείζεται αυτοτελώς επί δώδεκα χρόνια (BMF).

Το αποτέλεσμα είναι απότομη αύξηση του δανεισμού. Ο καθαρός δανεισμός του βασικού ομοσπονδιακού προϋπολογισμού ανεβαίνει από 98 δισ. ευρώ το 2026 σε 167,3 δισ. ευρώ το 2030. Μόνο το 2027, ο συνολικός νέος δανεισμός φθάνει περίπου τα 203 δισ. ευρώ μαζί με τα ειδικά ταμεία (Bundestag, Onvista/Reuters).

Ο λογαριασμός των τόκων δείχνει πότε ο δανεισμός μετατρέπεται σε απώλεια επιλογών. Οι ίδιες οι κυβερνητικές προβολές ανεβάζουν τις δαπάνες για τόκους στα 80,7 δισ. ευρώ έως το 2030, με συνολικές ομοσπονδιακές δαπάνες 635,4 δισ. ευρώ (Bundestag). Περίπου ένα στα οκτώ ευρώ θα πηγαίνει στην εξυπηρέτηση του χρέους, πριν ο προϋπολογισμός χρηματοδοτήσει σχολεία, σιδηροδρόμους ή φορολογικές ελαφρύνσεις.

Δανεικά χρήματα, άχτιστες γέφυρες

Το επιχείρημα υπέρ του δανεισμού έχει βάση. Η Bundesbank έχει επισημάνει ότι οι καθαρές επενδύσεις παγίου κεφαλαίου της Γερμανίας έγιναν αρνητικές το 2024 και το 2025 για πρώτη φορά μετά την επανένωση, πράγμα που σημαίνει ότι η χώρα φθείρει δρόμους, σιδηροδρόμους και ενεργειακά δίκτυα ταχύτερα απ’ όσο τα αντικαθιστά (Bundesbank).

Η έγκριση χρέους, όμως, είναι ευκολότερη από την κατασκευή έργων. Το Ινστιτούτο ifo διαπίστωσε ότι το 2025 η κυβέρνηση δανείστηκε 24,3 δισ. ευρώ μέσω του ταμείου υποδομών, ενώ οι ομοσπονδιακές επενδύσεις αυξήθηκαν μόλις κατά 1,3 δισ. ευρώ (ifo). Μεγάλο μέρος του νέου χρέους αντικατέστησε κονδύλια που ο προϋπολογισμός θα δαπανούσε ούτως ή άλλως, αντί να χρηματοδοτήσει πρόσθετη παραγωγική ικανότητα. Η Zeit ανέφερε ότι έως τώρα έχει χρησιμοποιηθεί μόνο περίπου το 10 τοις εκατό του ταμείου υποδομών (Zeit). Το υπουργείο Οικονομικών υποστηρίζει ότι η πραγματική επίδραση του ταμείου πρέπει να κριθεί στην περίοδο 2025-2028 (BMF). Προς το παρόν, αυτό είναι υπόσχεση, όχι αποτέλεσμα.

Ποιος πληρώνει στην Ευρώπη

Όταν η Γερμανία δανείζεται περισσότερο, το κόστος δανεισμού ανεβαίνει για όλη την ευρωζώνη. Τα γερμανικά ομόλογα αποτελούν την τιμή αναφοράς για το «ασφαλές» χρέος στην Ευρώπη· αν αυτή η βάση κινηθεί υψηλότερα, οι επενδυτές ζητούν υψηλότερες αποδόσεις και από τις υπόλοιπες κυβερνήσεις. Η απόδοση του γερμανικού δεκαετούς έχει ήδη ξεπεράσει το 3,36 τοις εκατό, φθάνοντας σε υψηλά δεκαπέντε ετών (Euronews, Le Monde). Η Γαλλία, με δημόσιο χρέος 115,6 τοις εκατό του ΑΕΠ (Insee), βρίσκεται ήδη σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος της ΕΕ, δηλαδή στην επίσημη διαδικασία που υποχρεώνει κυβερνήσεις με μεγάλα ελλείμματα να περικόψουν δαπάνες ή να αυξήσουν φόρους. Η γαλλική Γερουσία εκτιμά ότι η ετήσια συνεισφορά της Γαλλίας στον επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ θα μπορούσε να αυξηθεί από 26 δισ. σε 36 δισ. ευρώ (Sénat). Τα υψηλότερα επιτόκια της αγοράς κάνουν αυτή την πίεση εντονότερη.

Η πολιτική συνέπεια μεταφέρεται στο επόμενο επταετές δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ για το 2028-2034, το οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει να διαμορφωθεί γύρω στα 2 τρισ. ευρώ (European Commission). Έξι χώρες που συνεισφέρουν καθαρά στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, μεταξύ τους η Γερμανία και η Ολλανδία, ζητούν βαθιές περικοπές (NOS). Η Πολωνία φοβάται ότι η πίεση στον γερμανικό προϋπολογισμό θα σημάνει περικοπές στα ταμεία συνοχής, τα ευρωπαϊκά κονδύλια που χρηματοδοτούν τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, ενώ περίπου το 28 τοις εκατό των πολωνικών εξαγωγών κατευθύνεται στη Γερμανία, καθιστώντας τη γερμανική στασιμότητα άμεσο κίνδυνο για τους Πολωνούς παραγωγούς (Rzeczpospolita).

Οι εταίροι της Γερμανίας έχουν πλέον τεκμήρια για μια δύσκολη υποψία: το Βερολίνο βρίσκει δημοσιονομικό χώρο για τις γερμανικές προτεραιότητες ταχύτερα απ’ όσο βρίσκει χώρο για τις κοινές ευρωπαϊκές. Το αν αυτή η εικόνα θα αλλάξει εξαρτάται από το ερώτημα που αφήνει ανοιχτό η έκθεση των ελεγκτών: αν το ταμείο υποδομών θα μετατραπεί σε πραγματικές επενδύσεις ή αν θα παραμείνει ένας τρόπος να βαφτιστούν παλαιές δαπάνες με νέο χρέος.