Το Βερολίνο παρακάμπτει την ΕΕ για την Ουκρανία

Η Ρωσία έπληξε τα περίχωρα του Κιέβου στις 23-24 Μαΐου με πύραυλο Ορέσνικ, ικανό να φέρει πυρηνική κεφαλή, στην τρίτη πολεμική χρήση του συγκεκριμένου όπλου. Μέσα σε 48 ώρες, ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ουκρανίας βρισκόταν στην καγκελαρία του Βερολίνου με τους συμβούλους εθνικής ασφαλείας τριών ευρωπαϊκών δυνάμεων, επιχειρώντας να χαράξει το περίγραμμα μιας ειρηνευτικής διαδικασίας από την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αποσυρθεί.

Ο βομβαρδισμός και η άρνηση

Το πλήγμα ήταν ο μεγαλύτερος ρωσικός βομβαρδισμός του 2026: περίπου 90 πύραυλοι, εκ των οποίων 36 βαλλιστικοί, και 600 drones στόχευσαν το Κίεβο, σκοτώνοντας τουλάχιστον τέσσερις ανθρώπους και τραυματίζοντας περίπου 100. Το Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Πολέμου υπολόγισε ότι το πακέτο των επιθέσεων κόστισε στη Μόσχα περίπου 361 εκατ. δολάρια (Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Πολέμου). Στη συνέχεια, το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών διέταξε όλους τους ξένους διπλωμάτες να εγκαταλείψουν το Κίεβο, ανακοινώνοντας ότι θα αρχίσει «συστηματικά πλήγματα κατά ουκρανικών στρατιωτικοβιομηχανικών εγκαταστάσεων» (Αλ Τζαζίρα).

Καμία ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν συμμορφώθηκε. Ο εκπρόσωπος του γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών χαρακτήρισε το ρωσικό αίτημα «νέα μορφή εκφοβισμού» και ξεκαθάρισε ότι το Παρίσι δεν θα προχωρήσει σε εκκένωση (Λε Φιγκαρό). Στο Βερολίνο, ο πολιτικός διευθυντής του γερμανικού υπουργείου Εξωτερικών, υψηλόβαθμος αξιωματούχος αλλά κάτω από υπουργικό επίπεδο, κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη Νετσάγεφ, επιλέγοντας μια μετρημένη επίδειξη αποφασιστικότητας αντί για πλήρη υπουργική κλιμάκωση (Deutschlandfunk). Η Πολωνία προειδοποίησε ότι οποιοδήποτε πλήγμα στην πρεσβεία της θα αντιμετωπιστεί ως «εσκεμμένη πράξη επιθετικότητας» (Polsat News). Πάνω από 50 χώρες καταδίκασαν τη Ρωσία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ (Kyiv Post, ΟΗΕ).

Η Ουάσιγκτον κινήθηκε σε διαφορετικό τόνο. Ο υπουργός Εξωτερικών Ρούμπιο δεν καταδίκασε τα πλήγματα και περιορίστηκε να παρατηρήσει ότι το Κίεβο είναι «πολύ επικίνδυνο μέρος» (Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη/Ράδιο Ελευθερία). Επιβεβαίωσε επίσης ότι οι αμερικανικές ειρηνευτικές συνομιλίες έχουν «παγώσει».

Το Ε3 κινείται γρήγορα

Στις 26 Μαΐου, ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ουκρανίας Ρουστέμ Ουμέροφ συναντήθηκε στο Βερολίνο με το Ε3, το σχήμα που φέρνει μαζί τη Γερμανία, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο μέσω των συμβούλων εθνικής ασφαλείας τους (Ukrinform). Ο Γερμανός Γκίντερ Ζάουτερ φιλοξένησε τη συνάντηση. Ο καγκελάριος Μερτς απουσίαζε, στέλνοντας συνειδητά σήμα προσοχής στο υψηλότερο πολιτικό επίπεδο.

Το Ε3 δεν έχει συνθήκη, γραμματεία ή νομική εντολή. Γεννήθηκε το 2003 για τις διαπραγματεύσεις με το Ιράν γύρω από το πυρηνικό του πρόγραμμα και συγκεντρώνει τις τρεις ευρωπαϊκές χώρες που είναι μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το Brexit δεν τερμάτισε τη βρετανική συμμετοχή, ακριβώς επειδή το σχήμα λειτουργεί πλήρως εκτός των δομών της ΕΕ. Το πλεονέκτημά του είναι η ταχύτητα: εκεί όπου η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της ΕΕ, δηλαδή το πλαίσιο της Ένωσης για κοινή διπλωματική δράση, απαιτεί συνήθως ομοφωνία μεταξύ 27 κρατών-μελών και εβδομάδες συντονισμού, το Ε3 μπορεί να συνεδριάσει μέσα σε λίγες ημέρες. Ο Ζελένσκι πρότεινε στις 20 Μαΐου την επισημοποίηση ενός διαύλου «Ε3 συν Ουκρανία» (ΡΒΚ Ουκρανία).

Η ταχύτητα κοστίζει νομιμοποίηση

Η ταχύτητα, όμως, έχει κόστος. Η Πολωνία, ο μεγαλύτερος περιφερειακός στρατιωτικός υποστηρικτής της Ουκρανίας, δεν έχει θέση στο τραπέζι. Ούτε η Ιταλία, η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της ΕΕ. Η ένσταση της Βαρσοβίας είναι θεσμική και γεωπολιτική: το μέγεθος και η θέση της την καθιστούν φυσικό συνομιλητή σε οποιαδήποτε διαπραγμάτευση ανάμεσα στην Ευρώπη, το Κίεβο και τη Μόσχα (Rzeczpospolita). Οι συμμετέχοντες στο Ε3 αντιτείνουν ότι τα μικρότερα σχήματα διαπραγματεύονται ταχύτερα. Δεν υπήρξε δημόσια πολωνική διαμαρτυρία που να στρέφεται ειδικά κατά της συνάντησης της 26ης Μαΐου, αλλά η βαθύτερη ένταση είναι ορατή.

Το ρήγμα δεν αφορά μόνο τη μορφή. Η Γαλλία και η Ιταλία τάσσονται υπέρ της έναρξης διπλωματικής επαφής με τη Μόσχα. Η Γερμανία, η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής αντιδρούν, υποστηρίζοντας ότι συνομιλίες πριν από ρωσική αποχώρηση θα επιβράβευαν την επιθετικότητα (Euronews). Οι υπουργοί Εξωτερικών της ΕΕ συζήτησαν τον διορισμό επίσημου ειδικού εντεταλμένου για την Ουκρανία στη συνάντηση Γκίμνιχ, την άτυπη υπουργική σύνοδο χωρίς δεσμευτικές αποφάσεις, στη Λεμεσό στις 27-28 Μαΐου. Η εκπρόσωπος της ΕΕ, όμως, χαμήλωσε τις προσδοκίες: ένας απεσταλμένος έχει νόημα μόνο «όταν η Ρωσία έχει επιδείξει πραγματική βούληση να τερματίσει τον πόλεμο» (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης).

Με την επίσημη ευρωπαϊκή οδό ουσιαστικά μπλοκαρισμένη, η άτυπη ταχύτητα του Ε3 υποκαθιστά τη θεσμική διαδικασία της ΕΕ. Τα κράτη που είναι περισσότερο εκτεθειμένα στη ρωσική επιθετικότητα, η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής, μένουν έξω από το σχήμα που συζητά την ασφάλειά τους. Η Πολωνία εξοπλίζει την ουκρανική πρώτη γραμμή. Η Ιταλία χρηματοδοτεί την ανοικοδόμηση. Καμία από τις δύο δεν κάθεται εκεί όπου αρχίζουν να γράφονται οι όροι της ειρήνης.