Οι Βρυξέλλες πιέζουν τον Turudić

Μόλις το 27% των Κροατών πολιτών και το 28% των επιχειρήσεων θεωρούν ανεξάρτητη τη δικαιοσύνη της χώρας, σύμφωνα με την Έκθεση του 2026 για το Κράτος Δικαίου που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 17 Ιουλίου (Επιτροπή, Index.hr). Η διαφθορά παραμένει «εκτεταμένη», παρότι οι εισαγγελικές αρχές κινούν ενεργά υποθέσεις. Η ετήσια έκθεση το καταγράφει με σαφήνεια. Δεν μπορεί όμως να υποχρεώσει την Κροατία να το διορθώσει.

Εισαγγελείς με δουλειά, κοινωνία χωρίς εμπιστοσύνη

Το κεφάλαιο για την Κροατία δεν περιγράφει κατάρρευση θεσμών. Υπάρχουν αρχές κατά της διαφθοράς και οι εισαγγελείς χειρίζονται υποθέσεις. Το πρόβλημα βρίσκεται στο χάσμα ανάμεσα στη θεσμική δραστηριότητα και την εμπιστοσύνη των πολιτών, καθώς το βασικό εργαλείο της Επιτροπής είναι ένας κύκλος διαλόγου, συστάσεων και παρακολούθησης, όχι δεσμευτικές εντολές (Επιτροπή). Η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η εφαρμογή παλαιότερων συστάσεων έχει αποδυναμωθεί σε επίπεδο ΕΕ (Επιτροπή), ενώ δεν υπάρχει αυτόματη σύνδεση ανάμεσα στα ευρήματα για το κράτος δικαίου και στις αποφάσεις για την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση (EU Perspectives).

Πριν από την ένταξη μιας χώρας στην ΕΕ, οι Βρυξέλλες διαθέτουν πραγματική ισχύ ελέγχου: μπορούν να καθυστερήσουν τις διαπραγματεύσεις και να απαιτήσουν μεταρρυθμίσεις ως τίμημα για την είσοδο. Η κάλυψη της FAZ για τον ίδιο κύκλο εκθέσεων ανέδειξε αυτή τη διαφορά μέσα από την περίπτωση της Σερβίας, όπου οι αρνητικές αξιολογήσεις στο κράτος δικαίου εξακολουθούν να επηρεάζουν την πορεία μιας υποψήφιας χώρας (FAZ). Μετά την ένταξη, το οπλοστάσιο περιορίζεται απότομα. Οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να παγώσουν κονδύλια μόνο επειδή οι πολίτες δεν εμπιστεύονται τα δικαστήρια· πρέπει να αποδείξουν ότι οι αστοχίες στο κράτος δικαίου απειλούν άμεσα τη διαχείριση των πόρων της ΕΕ (Κανονισμός 2020/2092, CER). Και το άρθρο 7, η βαρύτερη διαδικασία της ΕΕ που μπορεί να οδηγήσει σε αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου ενός κράτους-μέλους, απαιτεί πολιτική συναίνεση μεταξύ κυβερνήσεων που δεν έχει επιτευχθεί ποτέ εναντίον κράτους-μέλους. Η χαμηλή εμπιστοσύνη στα δικαστήρια, από μόνη της, δεν ενεργοποιεί κανένα από αυτά τα εργαλεία.

Η σύγκρουση για το ποιος διώκει την απάτη σε βάρος της ΕΕ

Ένα ευρωπαϊκό όργανο έχει όντως την εξουσία να ασκεί διώξεις. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να ερευνά και να διώκει εγκλήματα που θίγουν τον προϋπολογισμό της ΕΕ στα συμμετέχοντα κράτη-μέλη (Κανονισμός για την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία). Η Κροατία συμμετέχει σε αυτόν τον μηχανισμό. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να αποκαταστήσει τη γενική δυσπιστία απέναντι στα κροατικά δικαστήρια, αλλά όταν διακυβεύονται ευρωπαϊκά χρήματα διαθέτει νομική εξουσία που η ετήσια έκθεση της Επιτροπής δεν έχει.

Η σύγκρουση αφορά πλέον το όριο αυτής της εξουσίας. Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Κροατίας ζήτησε από το Δικαστήριο της ΕΕ, το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης με έδρα το Λουξεμβούργο, να κρίνει πού τελειώνει η αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας και πού αρχίζει εκείνη της εθνικής εισαγγελικής υπηρεσίας της Κροατίας, της DORH. Η Επιτροπή παρενέβη υποστηρίζοντας ότι ο γενικός κρατικός εισαγγελέας της Κροατίας, Ιβάν Τουρούντιτς, δεν μπορεί να θεωρηθεί ανεξάρτητος και αμερόληπτος στην κρίση αυτού του ορίου (Telegram.hr). Το Verfassungsblog, γερμανική πλατφόρμα συνταγματικού δικαίου, αντιμετώπισε τη διαμάχη ως προειδοποίηση για το τι συμβαίνει όταν ένα εθνικό εισαγγελικό σύστημα αντιστέκεται στην ευρωπαϊκή εισαγγελική αρχή μέσα από το ίδιο το κράτος-μέλος (Verfassungsblog).

Το διακύβευμα είναι απλό. Αν οι κροατικοί θεσμοί καταφέρουν να περιορίσουν την εμβέλεια της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας μέσω εσωτερικών συνταγματικών διαδικασιών, τα υπόλοιπα συμμετέχοντα κράτη αποκτούν ένα προηγούμενο για να πράξουν το ίδιο. Το μόνο εισαγγελικό όργανο της ΕΕ θα λειτουργεί τότε υπό την ανοχή των εθνικών συστημάτων τα οποία υποτίθεται ότι πρέπει να ελέγχει.

Τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν οι Βρυξέλλες

Τα στοιχεία δεν στηρίζουν αφήγημα άμεσης κρίσης κυρώσεων. Η κροατική υπόθεση αναδεικνύει ένα πιο δομικό όριο: ένα κράτος-μέλος μπορεί να εμφανίζει επί χρόνια εξαιρετικά χαμηλή εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη και επίμονη διαφθορά, ενώ η Επιτροπή καταγράφει το πρόβλημα και επαναλαμβάνει τις ίδιες συστάσεις. Οι Βρυξέλλες μπορούν να διαγνώσουν το πρόβλημα του κράτους δικαίου στην Κροατία, αλλά μπορούν να επιβάλουν κάτι μόνο όταν αυτό αγγίζει τα ευρωπαϊκά χρήματα, το δίκαιο της ΕΕ ή την αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, όχι όταν διαβρώνει αυτοτελώς την εγχώρια δημοκρατική εμπιστοσύνη.

Η διαφορά για την αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας βρίσκεται τώρα στο Δικαστήριο της ΕΕ στο Λουξεμβούργο. Η απόφαση θα κρίνει αν το μόνο εισαγγελικό όργανο της Ένωσης μπορεί να λειτουργεί πλήρως μέσα σε ένα κράτος-μέλος του οποίου ο επικεφαλής εισαγγελέας θεωρείται από την Επιτροπή προβληματικός. Η απάντηση θα δοθεί από το Λουξεμβούργο. Η συνεργασία που θα απαιτήσει θα πρέπει να έρθει από το Ζάγκρεμπ.