Οι Βρυξέλλες ορίζουν αμυντικά δάνεια €150 billion

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δανείζεται πλέον από τις αγορές και δανείζει τα κράτη-μέλη για στρατιωτικό εξοπλισμό, με όρους που καθορίζει η ίδια. Μέσω του SAFE (Security Action for Europe), ενός μηχανισμού δανείων 150 δισ. ευρώ που υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2025, οι Βρυξέλλες έχουν γίνει ο χρηματοδοτικός κόμβος του ευρωπαϊκού επανεξοπλισμού (European Commission, EUR-Lex). Το αποτέλεσμα είναι πιο ανθεκτικό από την ιδέα ενός κοινού στρατού: χρηματοδοτικοί όροι που επηρεάζουν τι αγοράζουν οι ευρωπαϊκοί στρατοί και από ποιους.

Η Επιτροπή εκδίδει ομόλογα, οι επενδυτές τα αγοράζουν και η ΕΕ διοχετεύει τα κεφάλαια ως δάνεια στις κυβερνήσεις που συμμετέχουν. Κάθε κράτος αποπληρώνει το δικό του δάνειο· η ΕΕ αποπληρώνει τους ομολογιούχους. Η νομική βάση είναι το άρθρο 122 της ΣΛΕΕ, μια διάταξη έκτακτης ανάγκης των Συνθηκών που επιτρέπει στο Συμβούλιο, δηλαδή στις εθνικές κυβερνήσεις, να ενεργεί χωρίς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ως συννομοθέτη (EUR-Lex). Αυτή η παράκαμψη έδωσε στην ΕΕ ένα κοινό εργαλείο αμυντικού δανεισμού χωρίς την πλήρη δημοκρατική διαδικασία που κανονικά συνοδεύει τις αποφάσεις δαπανών.

Το πραγματικό εργαλείο πίεσης είναι το φίλτρο επιλεξιμότητας

Η ισχύς του SAFE δεν βρίσκεται τόσο στα χρήματα όσο στους όρους. Το πρόγραμμα απαιτεί τουλάχιστον 65 τοις εκατό της αξίας των εξαρτημάτων στις χρηματοδοτούμενες προμήθειες να προέρχεται από την ΕΕ, τις χώρες του ΕΟΧ-ΕΖΕΣ ή την Ουκρανία (EUR-Lex, EU Perspectives). Οι χώρες εξακολουθούν να επιλέγουν αν θέλουν drones, πυραύλους ή συστήματα επιτήρησης. Οι Βρυξέλλες αποφασίζουν αν τα σχέδια αυτά πληρούν τις προϋποθέσεις για φθηνότερα δάνεια με ευρωπαϊκή εγγύηση και αν οι προμηθευτές είναι αρκετά ευρωπαϊκοί. Η Επιτροπή ελέγχει την πρόσβαση στο κεφάλαιο.

Η Πολωνία προηγείται με έως 43,7 δισ. ευρώ, αντιμετωπίζοντας το SAFE ως τη φθηνότερη οδό για ταχεία στρατιωτική ενίσχυση, με δεκαετή περίοδο χάριτος και αποπληρωμές που εκτείνονται έως το 2075 (PAP, Fakt). Η Ρουμανία μετατρέπει περίπου 16,68 δισ. ευρώ σε συγκεκριμένο εξοπλισμό: 298 τεθωρακισμένα οχήματα μάχης πεζικού, συστήματα αντι-drone και περιπολικά σκάφη για τη Μαύρη Θάλασσα (Digi24, Stirile ProTV). Η Γαλλία κατευθύνει περίπου 15,1 δισ. ευρώ προς μια βιομηχανική βάση στην οποία κυριαρχούν οι MBDA, Thales και KNDS (Bloomberg, France Épargne). Η MBDA ήδη κατασκευάζει νέο εργοστάσιο πυραύλων κοντά στην Ορλεάνη για να απορροφήσει την αύξηση των ευρωπαϊκών παραγγελιών (Le Monde). Η Ελλάδα υπέγραψε για έως 787,7 εκατ. ευρώ, με στόχο συστήματα επιτήρησης, ασφαλείς επικοινωνίες και δυνατότητες αντι-drone στη Μεσόγειο (Euronews GR, To Vima).

Η Ιταλία κάνει πίσω, η ανατολική πτέρυγα ζητεί επιχορηγήσεις

Η Ιταλία δείχνει το πολιτικό όριο του μηχανισμού. Η Ρώμη, σύμφωνα με πληροφορίες, εξέταζε δάνεια περίπου 15 δισ. ευρώ μέσω του SAFE, αλλά τελικά περιόρισε τις φιλοδοξίες της. Ο υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι φέρεται να δήλωσε ότι «δεν είναι αυτή η στιγμή» για τόσο βαρύ δανεισμό (Analisi Difesa). Μαζί με τη Ρουμανία, η Ιταλία μπορεί να αφήσει αδιάθετα 8 έως 18 δισ. ευρώ από τον φάκελο του SAFE. Αρκετές πρωτεύουσες της ανατολικής πτέρυγας λένε ήδη στις Βρυξέλλες ότι χρειάζονται επιχορηγήσεις, όχι νέα δάνεια (Euronews).

Οι χώρες που βρίσκονται πιο κοντά στην απειλή ασφαλείας χρειάζονται τον περισσότερο εξοπλισμό, αλλά φορτώνονται και το μεγαλύτερο βάρος χρέους σε σχέση με τις δημοσιονομικές τους δυνατότητες. Η ΕΕ βρήκε πολιτική βούληση για κοινό αμυντικό δανεισμό 150 δισ. ευρώ, όχι όμως και για την ίδια λογική σε άμεσες επενδύσεις ή σε δαπάνες συνοχής. Αν υπάρξει SAFE II, αυτή η ασυμμετρία θα φέρει πιο καθαρά το ερώτημα αν ο επανεξοπλισμός πρέπει να χρηματοδοτείται με κοινές δημοσιονομικές μεταβιβάσεις και όχι μόνο με κοινό δανεισμό.

Το κενό λογοδοσίας

Η Ελλάδα δείχνει το κόστος που έχει η ταχύτητα για τον κοινοβουλευτικό έλεγχο. Τα δημόσια στοιχεία επιβεβαιώνουν τη συμφωνία SAFE και τους γενικούς τομείς δυνατοτήτων, αλλά τα συγκεκριμένα έργα, οι προμηθευτές, η συμμετοχή της εγχώριας βιομηχανίας και τα ορόσημα εκταμίευσης παραμένουν άγνωστα. Το ΠΑΣΟΚ, η βασική αντιπολιτευτική δύναμη στην Ελλάδα, κατήγγειλε ότι οι βουλευτές ενημερώθηκαν για τις ελληνικές αμυντικές δεσμεύσεις από συνεντεύξεις Τύπου στις Βρυξέλλες και όχι από τη δική τους Βουλή (Newsbeast). Η αδιαφάνεια αυτή επιβαρύνει μια βαθύτερη θεσμική επιλογή: η επίκληση του άρθρου 122, που έκανε δυνατό το SAFE, άφησε ταυτόχρονα εκτός νομοθετικής διαδικασίας το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συγκεντρώνοντας την εποπτεία στις εθνικές κυβερνήσεις που συνεδριάζουν στο Συμβούλιο.

Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας έχει διατυπώσει διαφορετική κριτική, χαρακτηρίζοντας σύμφωνα με δημοσιεύματα το SAFE I «λάθος κανονισμό», επειδή χρηματοδοτεί τη ζήτηση χωρίς να λύνει το πρόβλημα των παραγωγικών στενώσεων στην ευρωπαϊκή άμυνα (Tribune). Η πίστωση μπορεί να κατευθύνει τη ζήτηση και να επιβάλει κανόνες προμηθειών. Δεν μπορεί από μόνη της να χτίσει εργοστάσια, να εκπαιδεύσει εργαζομένους ή να αντικαταστήσει ελλείπουσες αλυσίδες εφοδιασμού. Το αν ο νέος χρηματοδοτικός μοχλός της Ευρώπης θα παραγάγει πραγματική στρατιωτική ικανότητα ή απλώς χρέος με ευρωπαϊκή ετικέτα θα κριθεί από παραγωγικές απαντήσεις που οι περισσότερες κυβερνήσεις δεν έχουν ακόμη δώσει.