Οι Βρυξέλλες παγώνουν ισπανικές επιδοτήσεις

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε αυτή την εβδομάδα το μεγαλύτερο μέρος της έκτης πληρωμής προς την Ισπανία από το Ταμείο Ανάκαμψης, αλλά κράτησε σε εκκρεμότητα 537 εκατ. ευρώ, καθώς τρεις μεταρρυθμιστικοί στόχοι δεν θεωρήθηκαν επαρκώς τεκμηριωμένοι (El País). Το ποσό που αποδεσμεύεται ανέρχεται περίπου σε 5,7 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και 1,05 δισ. ευρώ σε δάνεια (elDiario.es). Ορισμένοι τίτλοι μιλούν για συνολικό ποσό κοντά στα 7 δισ. ευρώ, επειδή οι Βρυξέλλες αποδέσμευσαν παράλληλα και 302 εκατ. ευρώ που είχαν παρακρατηθεί από προηγούμενη δόση (La Vanguardia).

Το ποσό που μπλοκάρεται είναι μικρό σε σχέση με το συνολικό πακέτο. Η χρονική στιγμή, όμως, έχει βαρύτητα. Όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ πρέπει να έχουν ολοκληρώσει τις εναπομείνασες μεταρρυθμιστικές δεσμεύσεις τους έως τις 31 Αυγούστου 2026 και να υποβάλουν τα τελικά αιτήματα πληρωμής έως τον Σεπτέμβριο (Brussels Times).

Πώς λειτουργεί στην πράξη το Ταμείο

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, γνωστός ως RRF, είναι ο πυρήνας του NextGenerationEU, του ευρωπαϊκού προγράμματος της πανδημικής περιόδου που χρηματοδοτήθηκε εν μέρει μέσω κοινού δανεισμού. Ο σχεδιασμός του διέφερε από τον συνηθισμένο τρόπο με τον οποίο οι Βρυξέλλες εκταμιεύουν κονδύλια. Αντί να αποζημιώνουν εκ των υστέρων δαπάνες που έχουν ήδη γίνει, η Επιτροπή και κάθε κυβέρνηση συμφωνούν εκ των προτέρων σε ένα σχέδιο με συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις.

Οι δεσμεύσεις αυτές σπάνε σε ορόσημα, δηλαδή βήματα που πρέπει να έχουν γίνει, και στόχους, δηλαδή αποτελέσματα που πρέπει να μπορούν να μετρηθούν. Τα χρήματα εκταμιεύονται μόνο αφού η Επιτροπή ελέγξει τα αποδεικτικά στοιχεία (Κανονισμός (ΕΕ) 2021/241). Αν η τεκμηρίωση δεν επαρκεί, αναστέλλεται μέρος ή και το σύνολο της πληρωμής.

Η ισπανική περίπτωση δείχνει τον μηχανισμό να λειτουργεί όπως ακριβώς σχεδιάστηκε. Η Επιτροπή επικύρωσε 51 ορόσημα και 64 από τους 67 στόχους, αλλά απέρριψε τρεις που αφορούν τη δίγλωσση επαγγελματική κατάρτιση, τις υπηρεσίες τηλεβοήθειας και έργα στήριξης ευάλωτων ομάδων και πολύ μικρών επιχειρήσεων (20minutos, La Razón). Οι αναστολές δεν είναι οριστικές. Η Ισπανία έχει περίπου έναν μήνα για να προσκομίσει καλύτερη τεκμηρίωση ή να ζητήσει τροποποίηση, ενώ η αποδέσμευση των προηγούμενων 302 εκατ. ευρώ δείχνει ότι τα ποσά μπορούν να ξεπαγώσουν όταν καλυφθεί το κενό.

Η προθεσμία πιέζει όλους

Η Ισπανία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες και πιο έμπειρες δημόσιες διοικήσεις στην Ευρώπη. Αν η Μαδρίτη σκοντάφτει στην τεκμηρίωση τριών στόχων, οι τελευταίοι μήνες προμηνύονται δυσκολότεροι για κυβερνήσεις με πιο αδύναμη διοικητική ικανότητα και λιγότερο ανεπτυγμένα συστήματα παρακολούθησης δημοσίων συμβάσεων και αποτελεσμάτων.

Η Ιταλία, ο μεγαλύτερος δικαιούχος του RRF, είχε ολοκληρώσει έως τα τέλη Ιουνίου το 64 τοις εκατό των στόχων της και είχε λάβει το 79 τοις εκατό των πόρων, όμως κρίσιμες δεσμεύσεις, όπως οι παιδικοί σταθμοί, οι τοπικές μονάδες υγείας και οι φοιτητικές κατοικίες, παραμένουν εύθραυστες (Contabilità Pubblica). Στην Ελλάδα, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει χαρακτηρίσει «εξαιρετικά φιλόδοξη» την απορρόφηση των υπόλοιπων 10 δισ. ευρώ έως το τέλος του έτους, προειδοποιώντας ότι έργα που δεν θα ολοκληρωθούν μπορεί να μεταφερθούν στον εθνικό προϋπολογισμό. Με απλά λόγια, οι Έλληνες φορολογούμενοι θα κληθούν να καλύψουν δαπάνες που προορίζονταν να χρηματοδοτηθούν από ευρωπαϊκές επιχορηγήσεις (Insider).

Η Ρουμανία δείχνει την πιο αυστηρή εκδοχή του ίδιου μηχανισμού. Το Βουκουρέστι ανέκτησε περίπου 350 εκατ. ευρώ μετά από προηγούμενες αναστολές, αλλά έχασε οριστικά σχεδόν 459 εκατ. ευρώ (Știrile ProTV). Η Moody's έχει προειδοποιήσει ότι η πολιτική αβεβαιότητα μπορεί να εκτροχιάσει τη δημοσιονομική προσαρμογή της χώρας (Agerpres). Αυτό έχει άμεση σημασία: μια υποβάθμιση αυξάνει το κόστος δανεισμού, ενώ οι χαμένες ευρωπαϊκές επιχορηγήσεις μετατρέπονται είτε σε δαπάνες που πρέπει να καλυφθούν από τον εθνικό προϋπολογισμό είτε σε έργα που τελικά κόβονται.

Ποιος πληρώνει όταν οι Βρυξέλλες επιμένουν στους κανόνες

Η αυστηρή αιρεσιμότητα προστατεύει την πολιτική νομιμοποίηση του Ταμείου. Χώρες που συνεισφέρουν καθαρά στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, όπως η Γερμανία, πιέζουν ήδη για περικοπές εκατοντάδων δισεκατομμυρίων στους μελλοντικούς προϋπολογισμούς της ΕΕ (Süddeutsche Zeitung). Αν οι Βρυξέλλες πλήρωναν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο, ο RRF θα κατέληγε στο χαλαρά εποπτευόμενο πρόγραμμα μεταβιβάσεων που οι σχεδιαστές του ήθελαν να αποφύγουν.

Το κόστος της εφαρμογής, όμως, μεταφέρεται προς τα κάτω. Όταν η Επιτροπή παρακρατεί χρήματα από μια κυβέρνηση, η κυβέρνηση μπορεί να καθυστερήσει πληρωμές προς φορείς, οι φορείς να επιβραδύνουν τις προμήθειες και ο τελικός αποδέκτης, ένα κέντρο κατάρτισης, ένας ηλικιωμένος που περιμένει υπηρεσίες φροντίδας ή μια πολύ μικρή επιχείρηση, να περιμένει περισσότερο για μια παροχή που έχει ήδη εξαγγελθεί.

Οι τρεις ισπανικοί στόχοι που ανεστάλησαν μοιάζουν περισσότερο με κενό τεκμηρίωσης παρά με συστημική αποτυχία. Ο ίδιος μηχανισμός, όμως, όταν εφαρμοστεί σε 27 χώρες που τρέχουν προς την ίδια προθεσμία του Αυγούστου, θα φέρει στην επιφάνεια πολύ διαφορετικές αδυναμίες. Το Ταμείο χτίστηκε πάνω στην ιδέα ότι τα ευρωπαϊκά χρήματα αγοράζουν μεταρρύθμιση. Οι τελευταίες εβδομάδες θα δείξουν τι συμβαίνει όταν ο χρόνος τελειώνει πριν ολοκληρωθεί η γραφειοκρατική απόδειξη.