Οι Βρυξέλλες ζυγίζουν 400 εκατ. νέες άδειες άνθρακα

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσιεύει στις 17 Ιουλίου την αξιολόγησή της για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ, το βασικό ευρωπαϊκό εργαλείο που βάζει τιμή στη ρύπανση. Το δίλημμα είναι ευθύ: είτε οι Βρυξέλλες διατηρούν την πίεση στη βιομηχανία, μειώνοντας σταθερά το ανώτατο όριο εκπομπών, είτε δίνουν περισσότερο χρόνο και περισσότερες δωρεάν άδειες στους κλάδους υψηλής ενεργειακής έντασης (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Carbon Herald). Η συζήτηση για το αν οι κανόνες είναι υπερβολικά φιλόδοξοι κρύβει, όμως, ένα πιο άβολο δεδομένο: η γενναιόδωρη δωρεάν κατανομή έχει ήδη αμβλύνει το πραγματικό κόστος του άνθρακα για το μεγαλύτερο μέρος της βαριάς βιομηχανίας, ενώ τα κράτη έχουν διαθέσει τα έσοδα σχεδόν παντού εκτός από την πράσινη προσαρμογή των επιχειρήσεων.

Πώς λειτουργεί το πλαφόν

Το σύστημα της ΕΕ είναι μηχανισμός «ανώτατου ορίου και εμπορίας». Η Ένωση ορίζει ένα συνολικό πλαφόν στις εκπομπές από μονάδες ηλεκτροπαραγωγής, χαλυβουργίες, τσιμεντοβιομηχανίες, αεροπορικές εταιρείες και ναυτιλιακές επιχειρήσεις. Κάθε εταιρεία πρέπει να κατέχει μία εμπορεύσιμη άδεια για κάθε τόνο διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπει. Το πλαφόν μειώνεται κάθε χρόνο με προκαθορισμένο ρυθμό, ο οποίος από το 2028 έχει οριστεί στο 4,4% (Argus). Με αυτόν τον ρυθμό, οι διαθέσιμες άδειες μηδενίζονται περίπου το 2039.

Η Επιτροπή αναμένεται να επιμηκύνει αυτό το χρονοδιάγραμμα. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι έχουν αφήσει να εννοηθεί ότι άδειες θα εκδίδονται «βαθιά μέσα στη δεκαετία του 2040», ενώ η Πολωνία ζητεί η ετήσια μείωση να κινηθεί πιο κοντά στο 3% (Euronews). Η πρόταση περιλαμβάνει και έναν λεγόμενο Investment Booster: 400 εκατ. νέες άδειες, οι οποίες θα δημοπρατηθούν ώστε να χρηματοδοτήσουν επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες, ως πρώτη φάση μιας σχεδιαζόμενης Τράπεζας Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης (S&P Global). Περισσότερες άδειες στην αγορά σημαίνουν χαμηλότερη αξία για καθεμία. Οι επιχειρήσεις που αγόρασαν ήδη σε υψηλότερες τιμές γράφουν ζημία, ενώ όσες περίμεναν συμμορφώνονται φθηνότερα.

Οι δωρεάν άδειες έχουν ήδη μειώσει το κόστος

Η ονομαστική τιμή του άνθρακα κινείται κοντά στα 70 ευρώ ανά τόνο, αλλά οι περισσότεροι βιομηχανικοί ρυπαντές δεν πληρώνουν κάτι αντίστοιχο. Στοιχεία της γερμανικής υπηρεσίας περιβάλλοντος δείχνουν ότι οι ενεργοβόρες επιχειρήσεις έλαβαν δωρεάν σχεδόν το 91% των αδειών τους το 2025, ενώ στην αγορά εξακολουθούσε να υπάρχει πλεόνασμα περίπου ενός δισεκατομμυρίου πιστοποιητικών (Frankfurter Rundschau). Μια υψηλή χρηματιστηριακή τιμή μετρά λιγότερο όταν οι εταιρείες παίρνουν τις περισσότερες άδειες χωρίς κόστος. Για πολλούς βιομηχανικούς φορείς, το πραγματικό κόστος ήταν πιο κοντά στα 10 ευρώ ανά τόνο (Aither).

Οι δωρεάν άδειες θεσπίστηκαν για να αποτρέψουν τη «διαρροή άνθρακα», δηλαδή τη μεταφορά παραγωγής και θέσεων εργασίας σε χώρες χωρίς αντίστοιχη τιμή στις εκπομπές. Η SteelWatch διαπίστωσε, όμως, ότι τρεις μεγάλοι χαλυβουργικοί όμιλοι συγκέντρωσαν δωρεάν άδειες αξίας 25,7 δισ. ευρώ, ενώ επένδυσαν μόλις 3,2 δισ. ευρώ στη μείωση των εκπομπών (Euronews). Η προστασία από τη μετεγκατάσταση μετατράπηκε έτσι σε επιδότηση της αναβολής.

Δέκα κυβερνήσεις ζητούν περιθώριο, δύο προειδοποιούν για τιμωρία των πρωτοπόρων

Δήλωση δέκα κρατών, με επικεφαλής την Ιταλία και την Πολωνία, υποστηρίζει ότι η σημερινή πορεία κινδυνεύει να σπρώξει τη βιομηχανία έξω από την Ευρώπη (Eunews). Το πολωνικό επιχείρημα ενισχύεται από το ενεργειακό μείγμα της χώρας, που παραμένει βαριά εξαρτημένο από τον άνθρακα: η ίδια τιμή άνθρακα επιβαρύνει μια πολωνική μονάδα περισσότερο από έναν γαλλικό ανταγωνιστή που λειτουργεί με ηλεκτρισμό από πυρηνική ενέργεια (Energetyka24). Στην Ιταλία, οι κλάδοι του χάλυβα και του τσιμέντου αντιμετωπίζουν αυξανόμενο κόστος, καθώς η δωρεάν κατανομή άρχισε να μειώνεται από τον Ιανουάριο του 2026 (Bruegel).

Η Σουηδία και η Φινλανδία αντιδρούν. Η Σουηδή υπουργός Κλίματος Τζέσικα Ρόζενκραντς έχει δηλώσει ότι η Στοκχόλμη θα αντιταχθεί σε οποιαδήποτε αποδυνάμωση, επειδή οι εταιρείες που δαπάνησαν δισεκατομμύρια για χάλυβα χωρίς ορυκτά καύσιμα δεν πρέπει να δουν το πλεονέκτημά τους να εξανεμίζεται από φθηνότερη, ρυπογόνο παραγωγή (Omni). Η Saarstahl, γερμανική χαλυβουργία που επενδύει σε παραγωγή με βάση το υδρογόνο, προειδοποίησε ότι οι πιο χαλαροί κανόνες κρατούν τεχνητά ανταγωνιστικό τον βρόμικο χάλυβα (Zeit).

Πού πήγαν τα χρήματα του άνθρακα

Ο τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις ξοδεύουν τα έσοδα από τις δημοπρασίες αδειών έχει σχεδόν την ίδια σημασία με το ίδιο το πλαφόν. Η Πολωνία έχει εισπράξει περισσότερα από 200 δισ. ζλότι από το σύστημα από το 2012. Ωστόσο, την περίοδο 2024-2025, πάνω από 26 δισ. ζλότι από συνολικά 32,5 δισ. ζλότι εσόδων κατευθύνθηκαν στον γενικό προϋπολογισμό, ενώ μόλις περίπου 32 εκατ. ζλότι πήγαν απευθείας σε κλιματικούς σκοπούς (Money.pl). Όταν τα κράτη κρατούν τα χρήματα αντί να τα χρησιμοποιούν για να βοηθήσουν επιχειρήσεις και νοικοκυριά να προσαρμοστούν, η βιομηχανία επωμίζεται κόστος χωρίς τις δημόσιες επενδύσεις που υποτίθεται ότι θα χρηματοδοτούσε το σύστημα.

Η ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα έχει μειώσει περίπου στο μισό τις εκπομπές που καλύπτει από το 2005 (Florence School of Regulation). Το μεγαλύτερο μέρος της βιομηχανικής μετάβασης, όμως, βρίσκεται ακόμη μπροστά. Αν η Επιτροπή παρατείνει τις δωρεάν άδειες χωρίς αυστηρότερους όρους επένδυσης, θα προστατεύει κυρίως τους σημερινούς παραγωγούς, όχι τη βιομηχανία που η Ευρώπη λέει ότι θέλει να χτίσει.