Δομική σπατάλη στις ουγγρικές προμήθειες

Η Αρχή Ακεραιότητας της Ουγγαρίας, το όργανο κατά της διαφθοράς που δημιούργησε η Βουδαπέστη για να πείσει την ΕΕ να αποδεσμεύσει παγωμένα κονδύλια, κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που δυσκολεύει την ίδια την αφήγηση της ουγγρικής κυβέρνησης. Σύμφωνα με την Αρχή, οι υπερτιμολογήσεις στις δημόσιες συμβάσεις δεν είναι απλώς αποτέλεσμα μεμονωμένων παρατυπιών, αλλά στοιχείο του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα, ακόμη και όταν οι διαδικασίες τηρούνται τυπικά. Για τις Βρυξέλλες, αυτό μεταφέρει τη συζήτηση από το αν η Ουγγαρία ψήφισε τους σωστούς νόμους στο αν οι νόμοι αυτοί προστατεύουν πράγματι τα ευρωπαϊκά χρήματα.

Καθαρές διαδικασίες, ανοιχτός λογαριασμός

Ο συνηθισμένος κύκλος στις σχέσεις ΕΕ και Ουγγαρίας κινείται πάνω στο χαρτί: οι Βρυξέλλες διατυπώνουν ανησυχίες, η Βουδαπέστη θεσπίζει νομοθεσία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ως εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, ελέγχει αν καλύφθηκε η απαίτηση. Η εκτίμηση της Αρχής Ακεραιότητας σπάει αυτό το μοτίβο, επειδή περιγράφει μια αγορά δημοσίων συμβάσεων όπου η τυπική συμμόρφωση συνυπάρχει με διογκωμένες τιμές αναφοράς, αδύναμο ανταγωνισμό και επαναλαμβανόμενους αναδόχους. Μια προκήρυξη μπορεί να ακολουθεί τον κανόνα κατά γράμμα και, παρ’ όλα αυτά, να αφήνει εκτεθειμένο το δημόσιο χρήμα.

Η διάκριση αυτή έχει σημασία επειδή ακριβώς εκεί εστιάζουν τα εργαλεία προστασίας του προϋπολογισμού της ΕΕ. Με βάση τον Κανονισμό Αιρεσιμότητας, δηλαδή τον μηχανισμό που επιτρέπει τον περιορισμό κονδυλίων όταν παραβιάσεις του κράτους δικαίου απειλούν τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, μέτρα μπορούν να δικαιολογηθούν όταν οι παραβιάσεις «επηρεάζουν ή υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να επηρεάσουν» τα οικονομικά της ΕΕ «με επαρκώς άμεσο τρόπο» (eur-lex.europa.eu). Το Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι εθνικές κυβερνήσεις, χρησιμοποίησε αυτή τη διαδρομή τον Δεκέμβριο του 2022, παγώνοντας δεσμεύσεις για τρία ουγγρικά προγράμματα που χρηματοδοτούνται από τα ταμεία συνοχής, τα ευρωπαϊκά κονδύλια που κατευθύνονται στις φτωχότερες περιφέρειες, λόγω κινδύνων στις δημόσιες συμβάσεις και στη διαφθορά (consilium.europa.eu, ec.europa.eu).

Έναν χρόνο αργότερα, η Επιτροπή διατήρησε τα μέτρα. Δεν μπόρεσε να καταλήξει ότι οι κίνδυνοι για τον προϋπολογισμό της ΕΕ είχαν «αρθεί πλήρως», παρότι η Ουγγαρία είχε προχωρήσει σε νομοθετικά και θεσμικά βήματα (commission.europa.eu). Το πόρισμα της Αρχής Ακεραιότητας προσφέρει τώρα νέα εσωτερική τεκμηρίωση για αυτή την επιφυλακτικότητα.

Τρία εργαλεία, τρεις διαφορετικοί έλεγχοι

Οι Βρυξέλλες διαθέτουν τρεις διαφορετικούς τρόπους για να κρατήσουν πίσω χρήματα, καθένας με δικό του νομικό τεστ που πρέπει να περάσει η Επιτροπή.

Ο Κανονισμός Αιρεσιμότητας απαιτεί από την Επιτροπή να συνδέσει τα προβλήματα κράτους δικαίου με κίνδυνο για τον προϋπολογισμό. Η υιοθέτηση ή η άρση μέτρων χρειάζεται ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο, όπου οι μεγαλύτερες χώρες έχουν μεγαλύτερο βάρος και καμία κυβέρνηση δεν μπορεί μόνη της να μπλοκάρει τη διαδικασία. Είναι, επομένως, ταυτόχρονα νομική και πολιτική διαδικασία.

Οι έλεγχοι στα ταμεία συνοχής λειτουργούν πιο αθόρυβα. Με βάση τον Κανονισμό Κοινών Διατάξεων, η Επιτροπή μπορεί να διακόψει πληρωμές, να ζητήσει ανάκτηση χρημάτων ή να μειώσει μελλοντικές κατανομές όταν διαπιστώνει σοβαρές αδυναμίες στον τρόπο με τον οποίο ένα κράτος διαχειρίζεται ευρωπαϊκούς πόρους (eur-lex.europa.eu). Δεν απαιτείται ψηφοφορία στο Συμβούλιο. Τα ελεγκτικά στοιχεία μπορεί να αρκούν.

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το μεταπανδημικό ταμείο της ΕΕ που είναι γνωστό ως RRF, προσθέτει μια τρίτη διαδρομή. Το ουγγρικό σχέδιο περιλαμβάνει «υπερ-ορόσημα» για το κράτος δικαίου, πράγμα που σημαίνει ότι η ψήφιση μεταρρυθμίσεων δεν αρκεί αν η εφαρμογή τους παραμένει μη πειστική (commission.europa.eu). Η προθεσμία του Αυγούστου 2026, μετά την οποία αδιάθετα χρήματα μπορούν να ακυρωθούν, αφήνει στις Βρυξέλλες λιγότερο χρόνο για να ελέγξουν αν οι μεταρρυθμίσεις λειτουργούν στην πράξη (cer.eu).

Το προηγούμενο έχει ήδη αρχίσει να κινείται. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει καλέσει την Επιτροπή να εξετάσει την εφαρμογή εργαλείων τύπου Ουγγαρίας και κατά της Σλοβακίας, λόγω δικών της ανησυχιών για το κράτος δικαίου (zpravy.aktualne.cz).

Τι χρειάζεται ακόμη η Επιτροπή

Η έκθεση είναι στοιχείο, όχι διακόπτης. Δεν παγώνει ούτε αποδεσμεύει από μόνη της χρήματα. Η Επιτροπή πρέπει να συνδέσει τα ευρήματα με συγκεκριμένα νομικά κριτήρια πριν αλλάξει οποιαδήποτε απόφαση πληρωμής. Μια δομική διάγνωση έχει βάρος, όμως ακόμη μεγαλύτερο βάρος θα είχε αν συνοδευόταν από ελέγξιμους αριθμούς: ποσοστά διαγωνισμών με μία μόνο προσφορά, συγκρίσιμες υπερτιμολογήσεις, συγκέντρωση αναθέσεων σε συγκεκριμένους εργολάβους.

Υπάρχει και η δημοσιονομική πλευρά. Το έλλειμμα της Ουγγαρίας θα μπορούσε να παραμείνει πάνω από το 7% ακόμη και με εισροή δισεκατομμυρίων από την ΕΕ, σύμφωνα με ρεπορτάζ του ANP/Reuters, κάτι που σημαίνει ότι οι συνεχιζόμενοι περιορισμοί αυξάνουν την πίεση στα δημόσια οικονομικά, ενώ ταυτόχρονα προστατεύουν την ακεραιότητα του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού (nieuws.nl).

Η βαθύτερη ειρωνεία είναι θεσμική. Η Ουγγαρία δημιούργησε την Αρχή Ακεραιότητας για να καθησυχάσει τους ευρωπαίους εταίρους της ότι το σύστημα μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του. Η ίδια Αρχή προσφέρει τώρα την πιο αναλυτική εσωτερική τεκμηρίωση ότι ίσως δεν μπορεί. Το αν η Επιτροπή θα το αντιμετωπίσει ως στοιχείο πάνω στο οποίο μπορεί να στηρίξει απόφαση ή θα το καταχωρίσει δίπλα σε χρόνια συσσωρευμένων ανησυχιών θα δείξει κατά πόσο η ΕΕ μπορεί να μετατρέπει τους κανόνες της σε πράξεις.