Η Βουλγαρία παγώνει ενίσχυση στον λιγνίτη

Η Βουλγαρία δεν μπορεί να εκταμιεύσει κονδύλια του προϋπολογισμού για τα Mini Maritsa East, ένα από τα μεγάλα λιγνιτωρυχεία στη νοτιοανατολική Βουλγαρία, πριν αποφανθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αν η στήριξη συνιστά νόμιμη κρατική ενίσχυση. Το συγκρότημα βρίσκεται στον πυρήνα της οικονομίας της περιοχής Στάρα Ζαγόρα, όπου ο άνθρακας υπήρξε επί δεκαετίες ο βασικός εργοδότης. Η απόφαση των Βρυξελλών θα κρίνει αν τα χρήματα θα κατευθυνθούν σε εργαζομένους και τοπικές κοινωνίες ή αν απλώς θα κρατήσουν το ορυχείο ανοιχτό για μερικούς ακόμη μήνες.

Γιατί η Σόφια πρέπει πρώτα να ζητήσει άδεια

Το δίκαιο της ΕΕ αντιμετωπίζει ορισμένες επιδοτήσεις ως κρατικές ενισχύσεις όταν δημόσιο χρήμα δίνει σε μια επιχείρηση ή σε έναν κλάδο αθέμιτο πλεονέκτημα έναντι των ανταγωνιστών. Όταν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος, η κυβέρνηση οφείλει να ζητήσει προηγουμένως έγκριση από την Κομισιόν και να περιμένει την απάντηση, όπως προβλέπει το άρθρο 108 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ.

Το πρόβλημα της Βουλγαρίας είναι ότι το ίδιο το αίτημά της εμφανίζεται διχασμένο. Το υπουργείο Ενέργειας παρουσιάζει τη στήριξη ως συνδεδεμένη με την αποκατάσταση γαιών μετά την εξόρυξη. Το ορυχείο, όμως, πιέζει για μηνιαία ενίσχυση που θα καλύπτει μισθούς και τρέχοντα λειτουργικά έξοδα, σύμφωνα με το Investor.bg. Πρόκειται για δύο διαφορετικά αιτήματα, τα οποία οι Βρυξέλλες θα αξιολογήσουν με πολύ διαφορετικά κριτήρια.

Στήριξη μισθοδοσίας ή χρήμα για τη μετάβαση

Τα χρήματα που κρατούν μια επιχείρηση σε καθημερινή λειτουργία, καλύπτοντας μισθούς, ηλεκτρικό ρεύμα ή λειτουργικές ζημίες, είναι αυτό που οι ευρωπαϊκοί κανόνες ονομάζουν λειτουργική ενίσχυση. Στην περίπτωση του άνθρακα, είναι η δυσκολότερη μορφή στήριξης για έγκριση, επειδή ισοδυναμεί με επιδότηση της συνέχισης της εξόρυξης. Οι κατευθυντήριες γραμμές της Κομισιόν για τις ενισχύσεις στους τομείς του κλίματος, της ενέργειας και του περιβάλλοντος απαιτούν η στήριξη να είναι πράγματι αναγκαία, να μεταβάλλει τη συμπεριφορά της επιχείρησης και να μην υπερβαίνει το πραγματικό κόστος της μετάβασης (CEEAG).

Αντιθέτως, η χρηματοδότηση αποζημιώσεων απόλυσης, επανεκπαίδευσης, αποκατάστασης εδαφών ή νέας οικονομικής δραστηριότητας στις λιγνιτικές περιοχές υπερασπίζεται ευκολότερα. Καλύπτει το κόστος εξόδου από τον άνθρακα, όχι την παραμονή σε αυτόν (απόφαση 2010/787/ΕΕ του Συμβουλίου).

Η ετικέτα πάνω στην επιταγή καθορίζει ποιος τελικά πληρώνεται. Αν τα χρήματα μπουν στους λογαριασμούς της εταιρείας, ωφελούνται η διοίκηση και οι σημερινοί εργαζόμενοι, αλλά μόνο έως το επόμενο χρηματοδοτικό κενό. Αν περάσουν στους εργαζομένους μέσω αποζημιώσεων ή επανεκπαίδευσης, τα νοικοκυριά αποκτούν μια γέφυρα, ακόμη και καθώς η παραγωγή άνθρακα υποχωρεί. Αν χρηματοδοτήσουν την αποκατάσταση γαιών, οι κερδισμένοι είναι περισσότερο οι εργολάβοι και οι δήμοι γύρω από τη Στάρα Ζαγόρα.

Σε κάθε εκδοχή, τον λογαριασμό πληρώνουν οι Βούλγαροι φορολογούμενοι. Ο κίνδυνος, όμως, δεν κατανέμεται ισότιμα: αν οι Βρυξέλλες κρίνουν αργότερα ότι η δαπάνη ήταν παράνομη κρατική ενίσχυση, η Σόφια μπορεί να υποχρεωθεί να ανακτήσει τα χρήματα από την εταιρεία. Η κυβέρνηση θα έχει ξοδέψει τους πόρους, θα έχει πλήξει την αξιοπιστία της απέναντι στην Κομισιόν και το ορυχείο θα παραμένει χωρίς σχέδιο.

Τι δείχνει η γερμανική έξοδος

Η Γερμανία προσφέρει το καθαρότερο προηγούμενο. Όταν το Βερολίνο αποζημίωσε τους φορείς εκμετάλλευσης λιγνίτη για το πρόωρο κλείσιμο μονάδων, η Κομισιόν ενέκρινε 2,6 δισ. ευρώ για την RWE και 1,75 δισ. ευρώ για τη LEAG (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ο τρόπος με τον οποίο η Γερμανία χώρισε τα χρήματα. Δημιούργησε τρεις διακριτές κατηγορίες δαπανών: αποζημίωση των επιχειρήσεων βάσει του νόμου για την έξοδο από τον άνθρακα, διαρθρωτική στήριξη για τις πληττόμενες περιοχές και προγράμματα μετάβασης για τους εργαζομένους (KVBG). Αυτή η αρχιτεκτονική πέρασε τον έλεγχο της Κομισιόν. Η Βουλγαρία δεν έχει δείξει ανάλογη πειθαρχία.

Η Ρουμανία λειτουργεί ως προειδοποίηση. Η CE Oltenia, ένα ακόμη λιγνιτικό συγκρότημα, φέρεται να ζήτησε από το κράτος περίπου 900 εκατ. λέι, σύμφωνα με τη Libertatea. Η υπόθεση μπλέχτηκε με τις δεσμεύσεις της Ρουμανίας στο ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης, αυξάνοντας την πίεση προς το Βουκουρέστι (Energynomics). Η Βουλγαρία αντιμετωπίζει παρόμοιο κίνδυνο. Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ατανάς Πεκάνοφ προειδοποίησε ότι η μη υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο περίπου 1 δισ. ευρώ. Τα χρήματα αυτά συνδέονται με τα ευρωπαϊκά ταμεία μετάβασης και με το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Βουλγαρίας, δηλαδή το μεταπανδημικό πρόγραμμα της ΕΕ που συνδέει τις εκταμιεύσεις με συγκεκριμένες μεταρρυθμιστικές δεσμεύσεις (Fakti).

Τι ακόμη δεν γνωρίζουμε

Το επίσημο αίτημα της Βουλγαρίας προς την Κομισιόν δεν έχει δημοσιοποιηθεί (διαδικασίες της Επιτροπής). Κανείς εκτός του φακέλου δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα τι ακριβώς προτείνει η Σόφια, ποιο ποσό αφορά ή ποιους όρους έχει προσφέρει.

Όσο περισσότερο η Βουλγαρία αντιμετωπίζει τα «χρήματα για τα ορυχεία» ως μία ενιαία και αδιαφοροποίητη υπόσχεση, τόσο δυσκολότερος γίνεται ο έλεγχος της Κομισιόν. Το γερμανικό μάθημα είναι πρακτικό: ένα πακέτο για τον άνθρακα αντέχει στην ευρωπαϊκή εξέταση όταν το κράτος ξεχωρίζει τι πηγαίνει στην εταιρεία, τι στους εργαζομένους και τι στην περιοχή. Η δοκιμασία για τη Σόφια είναι αν μπορεί να χαράξει αυτές τις γραμμές πριν τελειώσουν τα χρήματα.