Η Βουλγαρία χωρίζει τον άνθρακα

Η Βουλγαρία έχει πλέον 45 ημέρες για να κλείσει όλες τις εκκρεμείς μεταρρυθμίσεις του εθνικού της σχεδίου ανάκαμψης, όπως είπε την περασμένη εβδομάδα στο Κοινοβούλιο ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ατανάς Πεκάνοφ (Fakti). Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι ένα μεγάλο έργο υποδομής, αλλά μια αλλαγή εταιρικής διακυβέρνησης: η έξοδος δύο λιγνιτικών εταιρειών από τον κρατικό ενεργειακό όμιλο. Αν αυτό δεν γίνει, περίπου 400 εκατ. ευρώ ευρωπαϊκών πόρων δεν θα εκταμιευθούν.

Τα χρήματα προέρχονται από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το μεταπανδημικό πρόγραμμα της ΕΕ που δεν χρηματοδοτεί απλώς δαπάνες, αλλά πληρώνει τις κυβερνήσεις αφού αποδείξουν ότι ολοκλήρωσαν συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κανονισμός ΕΕ 2021/241). Αν ένας στόχος μείνει ανεκπλήρωτος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να μειώσει ή να αναστείλει την πληρωμή. Το τελευταίο αίτημα πληρωμής της Βουλγαρίας ανέρχεται σχεδόν σε 1,7 δισ. ευρώ και πρέπει να υποβληθεί έως τις 31 Αυγούστου (BTA). Οι Βρυξέλλες έχουν ήδη δείξει πώς εφαρμόζεται ο κανόνας: όταν η Σόφια κατέθεσε το τέταρτο αίτημά της για 1,1 δισ. ευρώ, η Επιτροπή έκρινε ότι είχαν εκπληρωθεί 23 από τα 26 ορόσημα και παρακράτησε χρήματα για τα υπόλοιπα (Mirage News).

Γιατί έχει σημασία η διάσπαση ενός κρατικού ομίλου

Η μεταρρύθμιση ακούγεται τεχνική: οι Mini Maritsa East, το κρατικό λιγνιτωρυχείο, και ο TPP Maritsa East 2, ο λιγνιτικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής, πρέπει να αποσπαστούν από τη Bulgarian Energy Holding, γνωστή ως BEH. Η υπουργός Ενέργειας Ίβα Πέτροβα επιβεβαίωσε ότι πρόκειται για δεσμευτική υποχρέωση, η οποία δεν μπορεί να αναιρεθεί (BTA).

Η λογική των Βρυξελλών είναι σχετικά απλή. Όσο οι λιγνιτικές δραστηριότητες παραμένουν μέσα στην BEH, κερδοφόροι κλάδοι, όπως η εμπορία φυσικού αερίου και τα δίκτυα ηλεκτρισμού, μπορούν να απορροφούν αθόρυβα τις ζημιές του άνθρακα. Αυτή η εσωτερική επιδότηση κρύβει το πραγματικό κόστος της διατήρησης του λιγνίτη. Αν οι δύο εταιρείες εμφανίζονται με δικούς τους ισολογισμούς, κάθε ζημιά γίνεται ορατή και η κυβέρνηση πρέπει να αποφασίσει ανοιχτά πόσο δημόσιο χρήμα είναι διατεθειμένη να δαπανήσει (Mirage News). Αν ο άνθρακας χρειάζεται επιδότηση, η επιδότηση πρέπει να φαίνεται στον προϋπολογισμό, όχι να μένει θαμμένη μέσα σε έναν εταιρικό όμιλο.

Από τον προϋπολογισμό στη μισθοδοσία

Αν η τελευταία πληρωμή προς τη Βουλγαρία μπλοκάρει, το πρώτο πλήγμα θα δεχθεί ο κρατικός προϋπολογισμός. Ο Πεκάνοφ χαρακτήρισε την προηγούμενη δόση κρίσιμη για τα δημόσια οικονομικά, ενώ λιγότερα από τα μισά κονδύλια ανάκαμψης είχαν φτάσει πράγματι στους τελικούς δικαιούχους των έργων (Fakti). Μια καθυστέρηση θα αναγκάσει τη Σόφια είτε να δανειστεί περισσότερο είτε να κόψει δαπάνες από αλλού είτε να καθυστερήσει πληρωμές σε αναδόχους που ήδη περιμένουν.

Η πίεση είναι μεγαλύτερη στην ανθρακική περιοχή. Η Πέτροβα αποκάλυψε ότι οι Mini Maritsa East χρειάστηκαν περίπου 50 εκατ. ευρώ μέσα σε έναν μόνο μήνα για μισθούς και λειτουργικές δαπάνες, με το μισθολογικό κόστος να αυξάνεται περίπου κατά 8% και τις εξωτερικές υπηρεσίες περίπου κατά 12% (BTA). Η εταιρεία δεν μπορεί να καλύψει μόνη της τη μισθοδοσία της. Το κράτος καλύπτει τη διαφορά. Αν παγώσουν οι ευρωπαϊκοί πόροι, αυτή η διαφορά θα γίνει δυσκολότερο να χρηματοδοτηθεί.

Η Πέτροβα υποσχέθηκε ότι δεν θα υπάρξουν κλείσιμο μονάδων ούτε μαζικές απολύσεις (Nova). Η εναλλακτική που προτείνεται είναι έμμεση: περίπου 500 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης της ΕΕ θα μπορούσαν να κατευθυνθούν σε αποκατάσταση εδαφών, βιομηχανικές ζώνες και νέους εργοδότες στην περιοχή. Ο Πεκάνοφ είπε στο Κοινοβούλιο ότι τα χρήματα δεν μπορούν να πάνε απευθείας στις δύο λιγνιτικές εταιρείες, αν και θα μπορούσαν να συμμετάσχουν ως υπεργολάβοι. Για τους εργαζομένους στη Maritsa East, η διαφορά είναι πρακτική: τα κονδύλια μετάβασης μπορούν να αποκαταστήσουν γη και να φτιάξουν δρόμους, αλλά δεν εγγυώνται τον επόμενο μισθό.

Η Βουλγαρία δεν είναι η μόνη χώρα που τρέχει απέναντι στο ημερολόγιο. Η Ρουμανία κινδυνεύει να χάσει πάνω από 4,5 δισ. ευρώ, αν δεν εγκρίνει έξι μεταρρυθμιστικούς νόμους πριν από αντίστοιχη προθεσμία (Digi24). Καθώς ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας κλείνει στο τέλος του 2026, κάθε ανολοκλήρωτη μεταρρύθμιση αποκτά δημοσιονομικό κόστος (Κανονισμός ΕΕ 2021/241). Η περίπτωση της Βουλγαρίας, όμως, είναι πιο αιχμηρή. Η επίμαχη μεταρρύθμιση δεν είναι ένας διαγωνισμός που καθυστέρησε, αλλά μια αλλαγή διακυβέρνησης που συναντά πολιτική αντίσταση σε μια περιοχή όπου το κράτος ήδη πληρώνει τη μισθοδοσία.

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας λειτουργεί όπως ακριβώς σχεδιάστηκε. Για τις χώρες που υπέγραψαν μεταρρυθμίσεις και στη συνέχεια τις ανέβαλαν, αυτό είναι ακριβώς το πρόβλημα.