Η Βουλγαρία σπάει το ανατολικό μέτωπο

Επτά ηγέτες από την ανατολική και τη βόρεια Ευρώπη υπέγραψαν στις 25 Ιουνίου τη διακήρυξη του Γκντανσκ, χαρακτηρίζοντας τη Ρωσία τη σοβαρότερη άμεση και μακροπρόθεσμη απειλή για την ασφάλειά τους. Η Βουλγαρία αρνήθηκε να την υπογράψει (PISM). Η άρνηση δεν μπλόκαρε κάποιο στρατιωτικό σχέδιο ούτε νέα ευρωπαϊκή κύρωση. Έχει όμως σημασία, επειδή η Βουλγαρία είναι ταυτόχρονα μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα, δηλαδή σε γεωγραφική γειτνίαση με τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Κυρίως, έσπασε την εικόνα ενιαίας ανατολικής πτέρυγας λίγες εβδομάδες πριν από τη σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα και άνοιξε ένα ερώτημα που αφορά και την υπόλοιπη Ευρώπη: πού τελειώνει η πολιτική σηματοδότηση και πού αρχίζει η δεσμευτική λήψη αποφάσεων;

Μια ομάδα πίεσης χωρίς εξαναγκαστική ισχύ

Το σχήμα του Γκντανσκ δεν είναι το ΝΑΤΟ σε συλλογική δράση. Είναι μια αυτοεπιλεγμένη ομάδα κρατών που πιέζει τόσο τις Βρυξέλλες όσο και τη Συμμαχία προς σκληρότερη στάση απέναντι στη Ρωσία. Υπέγραψαν η Πολωνία, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Ρουμανία, μαζί με την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον επίτροπο Άμυνας της ΕΕ Άντριους Κουμπίλιους (PISM, Euronews).

Το Πολωνικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων διαχωρίζει ρητά αυτή την πλατφόρμα από την παλαιότερη Ομάδα των Εννέα του Βουκουρεστίου, το ευρύτερο σχήμα ανατολικών μελών του ΝΑΤΟ στο οποίο συμμετέχουν και χώρες με πιο αμφίσημη στάση απέναντι στη Ρωσία, μεταξύ αυτών και η Βουλγαρία. Το σχήμα του Γκντανσκ υπάρχει ακριβώς επειδή η Ομάδα των Εννέα δεν μπορούσε πλέον να συντηρήσει ενιαία εκτίμηση απειλής.

Η Ευρώπη λειτουργεί σε επίπεδα. Οι αποφάσεις του ΝΑΤΟ απαιτούν συναίνεση όλων των συμμάχων. Οι κυρώσεις της ΕΕ χρειάζονται ομοφωνία στο Συμβούλιο, όπου κάθε κράτος-μέλος διαθέτει βέτο. Πριν όμως φτάσουν οι αποφάσεις σε αυτά τα θεσμικά όργανα, μικρότεροι συνασπισμοί συχνά επιχειρούν να ορίσουν την απειλή και να διαμορφώσουν την πολιτική ατζέντα (NATO, Council of the EU). Το Γκντανσκ ανήκει σε αυτό το τρίτο, άτυπο επίπεδο. Η ισχύς του είναι η πολιτική πίεση, όχι η νομική αρμοδιότητα.

Η άρνηση αποδυναμώνει το μήνυμα, όχι την αλυσίδα διοίκησης

Η στάση της Βουλγαρίας δεν ακυρώνει καμία συμβατική υποχρέωση και κανένα μέτρο της ΕΕ. Η εγγύηση συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ, βάσει του άρθρου 5, παραμένει άθικτη. Η Γερμανία και η Ολλανδία αναλάμβαναν ξεχωριστά νέο ρόλο διοίκησης για την Εσθονία και τη Λετονία ενόψει της συνόδου της Άγκυρας, δείχνοντας ότι οι εφαρμόσιμες στρατιωτικές ρυθμίσεις προχωρούν ανεξάρτητα από το ποιοι υπογράφουν μια περιφερειακή διακήρυξη (DW).

Το κόστος είναι πολιτικό. Για τις πρωτεύουσες της Βαλτικής, η ρητή κατονομασία της Ρωσίας δεν είναι άσκηση ρητορικής. Ο υπουργός Εξωτερικών της Εσθονίας έχει προειδοποιήσει εναντίον κάθε διευθέτησης που θα παρέδιδε τις εκτεθειμένες χώρες στους όρους της Μόσχας (ERR). Όταν ένας σύμμαχος της Μαύρης Θάλασσας αρνείται να κατονομάσει την ίδια απειλή, οι αντίπαλοι μπορούν να το διαβάσουν ως ένδειξη άνισης πολιτικής βούλησης στην πτέρυγα, την ώρα που ηγεσίες του ΝΑΤΟ αναγνωρίζουν φόβους ότι ίσως δεν μπορούν πλέον να θεωρούν δεδομένη την αμερικανική υποστήριξη σε περίπτωση ρωσικής επίθεσης (The Guardian).

Η ρουμανική κάλυψη παρουσίασε τη στάση της Βουλγαρίας μέσα από την επίκληση του εθνικού συμφέροντος από τον πρόεδρο Ρούμεν Ράντεφ, όχι ως κρίση εμπιστοσύνης (Digi24). Αυτή η πλαισίωση έχει σημασία: το Βουκουρέστι δεν αντιμετωπίζει τη Σόφια ως εχθρική, αλλά ως μη αξιόπιστη στη γλώσσα περί απειλής.

Η Βουδαπέστη βρίσκει κάλυψη στη Σόφια

Τα φιλοκυβερνητικά μέσα στην Ουγγαρία έσπευσαν να εντάξουν την άρνηση της Βουλγαρίας στη δική τους εσωτερική αφήγηση. Το Mandiner την παρουσίασε ως απόδειξη ότι, μετά τη μετατόπιση του Βίκτορ Όρμπαν, μια άλλη χώρα πήρε τη θέση του αποκλίνοντος, υποστηρίζοντας ότι τα βέτο δεν αποτελούν ουγγρική ιδιαιτερότητα (Mandiner). Το Portfolio ανέφερε ότι η Βουδαπέστη επέτρεψε απροσδόκητα πρόοδο στο άνοιγμα νέας δέσμης κεφαλαίων στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Ουκρανίας με την ΕΕ, ενώ η Βουλγαρία ζήτησε χωριστά να αφαιρεθεί διατύπωση που καλούσε στο άνοιγμα περαιτέρω κεφαλαίων (Portfolio). Η Βουλγαρία είναι χρήσιμη για τη Βουδαπέστη ακριβώς επειδή επιτρέπει στην Ουγγαρία να εμφανίζεται συγκριτικά πιο συνεργάσιμη.

Η θεσμική δοκιμασία που έρχεται

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η Βουλγαρία θα μεταφέρει τη στάση του Γκντανσκ σε αίθουσες όπου απαιτείται συναίνεση. Οι σύμμαχοι συνέχιζαν να οριστικοποιούν την κοινή γλώσσα για τη Ρωσία στη διακήρυξη της συνόδου της Άγκυρας, όπου πρέπει να συμφωνήσουν όλα τα μέλη του ΝΑΤΟ (European Pravda). Αν η Σόφια μπλοκάρει αυτή τη διατύπωση, το ζήτημα παύει να είναι συμβολικό και γίνεται πρόβλημα συναίνεσης. Αν μπλοκάρει διατυπώσεις στο Συμβούλιο της ΕΕ κατά το επόμενο πακέτο κυρώσεων, τότε γίνεται βέτο.

Μέχρι τότε, η άρνηση της Βουλγαρίας βρίσκεται στη ζώνη ανάμεσα στη διαφωνία και την παρεμπόδιση. Ο συνασπισμός μπορεί να συμφωνήσει γρηγορότερα στη γλώσσα περί απειλής απ’ όσο μπορεί να αποδείξει ότι κάθε εκτεθειμένο κράτος θα μεταφέρει αυτή τη γλώσσα στις πραγματικές αποφάσεις.