Φρένο στη βουλγαρική κατάσχεση της Lukoil

Η Βουλγαρία επιχείρησε να μετατρέψει ένα ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας σε σχεδόν ιδιοκτησιακό κρατικό έλεγχο εταιρειών καυσίμων που συνδέονται με τη Lukoil. Το Συνταγματικό Δικαστήριο έβαλε φρένο. Η απόφαση έχει σημασία πέρα από τη Σόφια, επειδή φωτίζει ένα κενό που κανένα κράτος-μέλος της ΕΕ δεν έχει λύσει μόνο του: οι κυρώσεις μπορούν να παγώσουν ρωσικά περιουσιακά στοιχεία, αλλά δεν υπάρχει κοινό ευρωπαϊκό νομικό εργαλείο που να επιτρέπει στις κυβερνήσεις να αποκόπτουν τη ρωσική επιρροή από κρίσιμα διυλιστήρια. Κάθε χώρα αυτοσχεδιάζει. Τα εθνικά δικαστήρια χαράζουν τα όρια.

Τι αφαίρεσε το δικαστήριο της Σόφιας

Το βουλγαρικό καθεστώς του «ειδικού διαχειριστή» έδινε στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να διορίζει κρατικό διαχειριστή με πολύ εκτεταμένες αρμοδιότητες σε εταιρείες συνδεδεμένες με τη Lukoil: από τον έλεγχο μετοχών και δικαιωμάτων ψήφου έως τη διάθεση περιουσιακών στοιχείων (24 Chasa). Το δικαστήριο ακύρωσε μεγάλο μέρος αυτών των εξουσιών. Έκρινε ότι οι αποφάσεις διορισμού πρέπει να μπορούν να ελεγχθούν δικαστικά και ότι το κράτος δεν μπορεί να πουλά περιουσιακά στοιχεία διυλιστηρίου χωρίς συμμετοχή του ιδιοκτήτη (Blitz).

Μόνο η Lukoil Neftochim, το διυλιστήριο του Μπουργκάς και μοναδικό μεγάλο διυλιστήριο πετρελαίου της Βουλγαρίας, παραμένει υπό ειδική διαχείριση. Τρεις άλλες εταιρείες που συνδέονται με τη Lukoil εξαιρέθηκαν πλήρως από το καθεστώς.

Η Σόφια πιέζεται και από δεύτερη πλευρά. Βούλγαροι διπλωμάτες επιδίωξαν να εξαιρεθεί ο ιδρυτής της Lukoil, Βαγκίτ Αλεκπέροφ, από νέο πακέτο κυρώσεων της ΕΕ, επικαλούμενοι συμφέροντα στον τομέα της ενέργειας και των μεταφορών (EFE). Η Litasco, ο εμπορικός βραχίονας της Lukoil, έχει απειλήσει με διαιτησία για τις βουλγαρικές παρεμβάσεις, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγάλη αξίωση αποζημίωσης κατά του κράτους. Το δίλημμα είναι καθαρό: η Βουλγαρία θέλει να ελέγξει ένα στρατηγικό περιουσιακό στοιχείο με ρωσική σύνδεση, χωρίς να προκαλέσει διαταραχή στον εφοδιασμό καυσίμων ή δικαστικές αξιώσεις.

Τέσσερις χώρες, τέσσερις αυτοσχεδιασμοί

Ο πολιτικός στόχος είναι κοινός στην Ευρώπη. Τα νομικά εργαλεία δεν είναι.

Η Γερμανία έθεσε τη Rosneft Deutschland υπό καθεστώς καταπιστευτικής διαχείρισης το 2022, ώστε να συνεχίσει να λειτουργεί το διυλιστήριο PCK Schwedt. Ο διαχειριστής ελέγχει την καθημερινή λειτουργία, αλλά η ιδιοκτησία παραμένει στη Rosneft. Το Βερολίνο δεν έχει σχέδιο αγοράς ή απαλλοτρίωσης (Bundestag). Το γερμανικό Σύνταγμα, ο Βασικός Νόμος, αντιμετωπίζει την απαλλοτρίωση ως πράξη που απαιτεί δημόσιο σκοπό και πλήρη αποζημίωση (άρθρο 14 GG). Όσο περισσότερο διαρκεί η διαχείριση, τόσο δυσκολότερο γίνεται να υποστηριχθεί ενώπιον δικαστών ότι παραμένει «προσωρινή».

Η Ιταλία κινήθηκε διαφορετικά στο διυλιστήριο ISAB Priolo στη Σικελία. Η Ρώμη το έθεσε υπό προσωρινή διοίκηση με έκτακτο διάταγμα και στη συνέχεια ενέκρινε ιδιωτική πώληση στην G.O.I. Energy (Gazzetta Ufficiale, Reuters). Το κράτος δεν απέκτησε ποτέ τίτλο ιδιοκτησίας. Επέβλεψε μια έξοδο μέσω της αγοράς και απέφυγε τη μεγαλύτερη νομική έκθεση.

Η Ρουμανία μπορεί να ελέγχει πιθανούς αγοραστές και να ασκεί πίεση στις εταιρείες μέσω αδειοδοτήσεων, ιδίως γύρω από το υπεράκτιο κοίτασμα φυσικού αερίου Trident στη Μαύρη Θάλασσα. Σύμφωνα με πληροφορίες, κοινοπραξία Αράβων και Αμερικανών επενδυτών έχει προσεγγίσει το Βουκουρέστι για την απόκτηση περιουσιακών στοιχείων της Lukoil (Economica.net). Η Ρουμανία, όμως, δεν μπορεί απλώς να διατάξει πώληση.

Η Πολωνία είναι ο αθόρυβος ωφελημένος. Καθώς το Schwedt απομακρύνεται από το ρωσικό αργό, οι πολωνικές υποδομές μέσω του Γκντανσκ και του αγωγού PERN αποκτούν μεγαλύτερο βάρος (DW).

Το κενό που δεν έχει καλύψει η ΕΕ

Οι κυρώσεις της ΕΕ μπορούν να παγώνουν περιουσιακά στοιχεία και να απαγορεύουν συναλλαγές, αλλά δεν μπορούν να μεταβιβάζουν την ιδιοκτησία ενός διυλιστηρίου (Κανονισμός 269/2014). Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για τον έλεγχο ξένων επενδύσεων συντονίζει τους εθνικούς ελέγχους επί υποψήφιων αγοραστών, αφήνει όμως την τελική απόφαση σε κάθε κυβέρνηση (Κανονισμός για τον έλεγχο άμεσων ξένων επενδύσεων). Το Δικαστήριο της ΕΕ, το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης, έχει επίσης επιβεβαιώσει ότι ακόμη και τα μέτρα κυρώσεων υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο (Rosneft C-72/15). Η πολιτική του κατεπείγοντος δεν βγάζει τα δικαστήρια από την αλυσίδα εξουσίας.

Η Ευρώπη έχει κοινό γεωπολιτικό πρόβλημα, αλλά όχι κοινό νομικό εργαλείο για να το αντιμετωπίσει. Η Γερμανία διατηρεί μια καταπιστευτική διαχείριση της οποίας η αναλογικότητα φθείρεται όσο περνούν τα χρόνια. Η Ιταλία οργάνωσε καθαρή έξοδο με ειδικό διάταγμα. Η Βουλγαρία υπερέβη τα όρια και ανακόπηκε από το ίδιο της το δικαστήριο. Η Ρουμανία περιμένει αγοραστές που δεν μπορεί να υποχρεώσει να εμφανιστούν. Χωρίς ένα κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο που να διακρίνει καθαρά τη διατήρηση της ροής καυσίμων από την έμμεση αφαίρεση ιδιοκτησίας, κάθε κυβέρνηση θα συνεχίσει να αυτοσχεδιάζει, κάθε δικαστήριο θα θέτει διαφορετικά όρια και το κόστος του κατακερματισμού θα κατανέμεται άνισα: αγωγές σε μία χώρα, κίνδυνος εφοδιασμού σε άλλη, φυγή επενδυτών σε τρίτη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν μπορεί να αποφασίσει το βουλγαρικό δίκαιο ιδιοκτησίας. Μπορεί, όμως, να αποφασίσει αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να αφήνει αυτό το πρόβλημα στους εθνικούς αυτοσχεδιασμούς.