Πέντε νομικά φρένα στις επιστροφές από Ceuta

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι το δίκαιο της ΕΕ επιτρέπει την επιστροφή ασυνόδευτων ανηλίκων από τη Θέουτα στο Μαρόκο. Αρκετά ευρωπαϊκά μέσα το διάβασαν ως στήριξη των Βρυξελλών στην ισπανική επιδίωξη για γρήγορες απομακρύνσεις (Euronews, Ceuta Ahora). Η ανάγνωση αυτή υπερβάλλει. Το ίδιο ενωσιακό δίκαιο στο οποίο παρέπεμψε η Επιτροπή περιέχει εγγυήσεις που καθιστούν παράνομη την επιστροφή οποιουδήποτε παιδιού χωρίς ατομικό φάκελο, έλεγχο του βέλτιστου συμφέροντός του και επιβεβαιωμένο ασφαλή προορισμό.

Η Επιτροπή μπορεί να στείλει πολιτικό σήμα, αλλά τις επιστροφές τις εκτελεί η Ισπανία, ενώ η νομιμότητα κάθε υπόθεσης κρίνεται από τα δικαστήρια και τις αρχές προστασίας ανηλίκων. Αυτή η αλυσίδα ευθύνης δεν έχει αλλάξει.

Τι επικαλέστηκε πράγματι ο Λάμερτ

Ο εκπρόσωπος της Επιτροπής για τις εσωτερικές υποθέσεις, Μάρκους Λάμερτ, δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι η Ισπανία και το Μαρόκο πρέπει να διασφαλίσουν «την ταχεία επιστροφή όλων όσοι παραμένουν παράνομα στη Θέουτα». Επικαλέστηκε την Οδηγία της ΕΕ για τις Επιστροφές, τον νόμο του 2008 που ρυθμίζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη-μέλη απομακρύνουν παράτυπους μετανάστες, μαζί με τις ειδικές διατάξεις της για τους ασυνόδευτους ανηλίκους (Brussels Signal).

Η δήλωση ακούστηκε αυστηρή. Δεν άλλαξε όμως το νομικό πλαίσιο. Οι κανόνες αυτοί δεν απαγορεύουν την επιστροφή ασυνόδευτων παιδιών, αλλά κάθε επιστροφή εξακολουθεί να περνά από προϋποθέσεις που καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να παρακάμψει.

Πέντε κλειδαριές σε κάθε φάκελο παιδιού

Το άρθρο 10 της Οδηγίας για τις Επιστροφές (Οδηγία 2008/115/ΕΚ) θέτει το ελάχιστο πλαίσιο. Πριν εκδώσει απόφαση επιστροφής για ασυνόδευτο ανήλικο, ένα κράτος-μέλος οφείλει να εμπλέξει φορείς προστασίας ανηλίκων ανεξάρτητους από την αρχή που εκτελεί την επιστροφή. Πριν απομακρύνει φυσικά το παιδί, πρέπει να επιβεβαιώσει ότι στο Μαρόκο θα το παραλάβει μέλος της οικογένειας, ορισμένος κηδεμόνας ή κατάλληλη δομή υποδοχής. Το άρθρο 5 προσθέτει την αξιολόγηση του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού, τη συνεκτίμηση της οικογενειακής ζωής και την αρχή της μη επαναπροώθησης, δηλαδή την απαγόρευση επιστροφής ανθρώπου σε κίνδυνο.

Το εγχειρίδιο της ίδιας της Επιτροπής για τις επιστροφές κάνει τη διαδικασία συγκεκριμένη: εντοπισμός των οικογενειακών δεσμών του παιδιού, ακρόασή του, αξιολόγηση του βέλτιστου συμφέροντός του και επαλήθευση της πραγματικής ρύθμισης υποδοχής πριν από την εκτέλεση της επιστροφής (Commission Return Handbook). Το Δικαστήριο της ΕΕ το επιβεβαίωσε στην απόφαση TQ: ένα κράτος-μέλος δεν μπορεί να εντάξει ασυνόδευτο ανήλικο σε διαδικασία επιστροφής χωρίς να έχει πρώτα διαπιστώσει ότι υπάρχει κατάλληλη υποδοχή στη χώρα προορισμού. Ο έλεγχος πρέπει να διαμορφώνει την απόφαση, όχι να εμφανίζεται ως τυπικό βήμα της τελευταίας στιγμής (ΔΕΕ, C-441/19).

Η Ισπανία έχει ξαναβρεθεί σε αυτό το σημείο. Το Ανώτατο Δικαστήριό της έκρινε παράνομες προηγούμενες επιστροφές ασυνόδευτων ανηλίκων από τη Θέουτα, επειδή έλειπαν οι ατομικοί φάκελοι, το δικαίωμα ακρόασης και οι συγκεκριμένες αξιολογήσεις, χαρακτηρίζοντας τις επιχειρήσεις αυτές συλλογική απέλαση (Público). Η UNICEF Ισπανίας επέμεινε ότι η ταυτοποίηση προηγείται και ότι κανένα παιδί δεν πρέπει να επιστρέφεται χωρίς ατομική αξιολόγηση, νομική συνδρομή και επιβεβαίωση ασφαλούς περιβάλλοντος (Europa Press).

Η ταχύτητα δοκιμάζεται στον φάκελο

Στην Ευρώπη, οι κυβερνήσεις χωρίζονται σε γνώριμες γραμμές. Κοινή επιστολή που υπέγραψαν 22 κυβερνήσεις, με πρωτοβουλία της Ιταλίας και της Δανίας, ζήτησε από την ΕΕ πιο αυστηρά εργαλεία επιστροφών (ANSA). Η γερμανική Tagesschau σημείωσε καθαρά ότι οι ανήλικοι δεν μπορούν να επιστραφούν «έτσι απλά», επειδή ισχύουν ειδικοί κανόνες προστασίας (Tagesschau). Γάλλοι νομικοί τόνισαν το ίδιο στο France 24: εξέταση κατά περίπτωση, όχι ομαδικές επιστροφές, και απόδειξη ότι κάποιος θα παραλάβει πραγματικά το παιδί (France 24). Ακόμη και ο νέος κανονισμός για τις επιστροφές, που εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Ιούνιο, διατηρεί αυτές τις ειδικές εγγυήσεις για τα παιδιά.

Η Επιτροπή έδωσε στην Ισπανία πολιτική κάλυψη. Δεν της έδωσε νομική παράκαμψη. Κάθε παιδί στη Θέουτα εξακολουθεί να χρειάζεται ατομικό φάκελο: ταυτοποίηση, έλεγχο προστασίας, ακρόαση, εμπλοκή εισαγγελέα, εντοπισμό οικογένειας στο Μαρόκο και επαληθευμένη απόδειξη ότι θα το παραλάβει ασφαλές πρόσωπο ή φορέας. Τα ισπανικά δικαστήρια έχουν ήδη κρίνει ότι η παράλειψη αυτών των βημάτων ισοδυναμεί με συλλογική απέλαση. Οι Βρυξέλλες απάντησαν στο πολιτικό ερώτημα. Οι Ισπανοί εισαγγελείς, οι αρχές προστασίας ανηλίκων και οι δικαστές ελέγχουν τώρα το νομικό: αν οι φάκελοι μπορούν να χτιστούν, παιδί προς παιδί, γρηγορότερα από όσο απαιτεί η πολιτική πίεση.