Τα όρια της καταλανικής αμνηστίας

Την Τετάρτη, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης καλείται να αποφανθεί αν η ισπανική αμνηστία για την καταλανική κρίση κινείται εντός ενός ορίου που δεσμεύει όλα τα κράτη-μέλη: τα εθνικά κοινοβούλια μπορούν να επιλέγουν την πολιτική συμφιλίωση, αλλά δεν μπορούν να θεσπίζουν κανόνες που στερούν από τα δικαστήριά τους τη δυνατότητα να ρωτήσουν πρώτα το Λουξεμβούργο.

Ο Οργανικός Νόμος 1/2024 της Ισπανίας σχεδιάστηκε για να κλείσει θεσμικά την εκκρεμότητα που άφησε η απόπειρα καταλανικής ανεξαρτησίας το 2017, αίροντας ποινικές διώξεις και ακυρώνοντας οικονομικές αξιώσεις κατά στελεχών και υποστηρικτών του κινήματος υπέρ της ανεξαρτησίας. Πάνω από 350 άνθρωποι έχουν ήδη ωφεληθεί, ενώ 236 ποινικές υποθέσεις έχουν κλείσει οριστικά (en.ARA). Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ισπανίας έχει απορρίψει τις εσωτερικές προσφυγές κατά του νόμου, κρίνοντάς τον συμβατό με το ισπανικό Σύνταγμα (eldiario.es, BOE).

Δύο ισπανικά δικαστήρια πάγωσαν τις διαδικασίες τους και υπέβαλαν προδικαστικά ερωτήματα στο Λουξεμβούργο, αξιοποιώντας τον μηχανισμό με τον οποίο οι εθνικοί δικαστές ζητούν από το ΔΕΕ, το ανώτατο δικαστήριο της Ένωσης για το ενωσιακό δίκαιο, να ερμηνεύσει τους κανόνες πριν εκδώσουν απόφαση (moncloa.com, Curia). Η απάντηση της 16ης Ιουλίου θα δεσμεύει τους δικαστές και στα 27 κράτη-μέλη.

Δύο ερωτήματα από δύο δικαστήρια

Το πρώτο ερώτημα προέρχεται από το Ελεγκτικό Συνέδριο της Ισπανίας, τον θεσμό που ελέγχει τη δημόσια δαπάνη και μπορεί να καταλογίζει οικονομική ευθύνη σε αξιωματούχους για κακοδιαχείριση. Ρώτησε αν η διαγραφή αξιώσεων κατά περίπου 35 πρώην Καταλανών αξιωματούχων παραβιάζει το άρθρο 325 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, τη διάταξη που υποχρεώνει κάθε κράτος-μέλος να προστατεύει τον προϋπολογισμό της Ένωσης από απάτη (en.ARA). Τα ποσά δεν είναι μεγάλα: οι εισαγγελείς ζητούσαν 3,1 εκατ. ευρώ. Το νομικό ζήτημα, όμως, είναι αν μια εθνική αμνηστία μπορεί να σβήσει ευθύνη που έστω και έμμεσα αγγίζει ευρωπαϊκά κονδύλια.

Το δεύτερο ερώτημα ήρθε από την Audiencia Nacional, το ισπανικό ποινικό δικαστήριο που χειρίζεται υποθέσεις τρομοκρατίας και σοβαρού οργανωμένου εγκλήματος. Ζήτησε να κριθεί αν η αμνήστευση πράξεων που συνδέονται με κατηγορίες τρομοκρατίας αντίκειται στην οδηγία 2017/541, τον ενωσιακό κανόνα που επιβάλλει στα κράτη-μέλη να ποινικοποιούν τα τρομοκρατικά αδικήματα και να διατηρούν αποτελεσματικές κυρώσεις (eucrim).

Κανένα από τα δύο ερωτήματα δεν ζητεί από το Λουξεμβούργο να αποφανθεί για το δικαίωμα αυτοδιάθεσης της Καταλονίας ή να ακυρώσει πολιτικά την αμνηστία. Το ΔΕΕ δεν μπορεί να άρει το ένταλμα σύλληψης του Κάρλες Πουτζντεμόν ούτε να αθωώσει κατηγορουμένους (Vozpópuli). Η αλυσίδα είναι συγκεκριμένη: τα ισπανικά δικαστήρια ρωτούν, το Λουξεμβούργο ερμηνεύει, τα ισπανικά δικαστήρια εφαρμόζουν.

Η προθεσμία που μπορεί να γίνει ευρωπαϊκός κανόνας

Τον Νοέμβριο του 2025, ο γενικός εισαγγελέας Ντιν Σπίλμαν έδωσε μεικτό σήμα με τη μη δεσμευτική γνώμη του, η οποία συχνά προϊδεάζει για την κατεύθυνση του Δικαστηρίου. Ως προς την ουσία, έκρινε ότι η σύνδεση με ευρωπαϊκά χρήματα δεν ήταν αρκετά άμεση ώστε να ενεργοποιήσει την προστασία της Συνθήκης, ενώ το ενωσιακό δίκαιο για την τρομοκρατία δεν απαγορεύει ρητά τις αμνηστίες, εφόσον παραμένουν εκτός πεδίου οι σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Catalan News, Curia).

Εντόπισε όμως ένα διαδικαστικό πρόβλημα με πολύ ευρύτερη σημασία. Ο νόμος για την αμνηστία δίνει στα δικαστήρια αυστηρή προθεσμία δύο μηνών για να την εφαρμόσουν και να άρουν προσωρινά μέτρα. Κατά τον Σπίλμαν, αυτή η προθεσμία μπορεί να καταστήσει πρακτικά αδύνατη τη χρήση της προδικαστικής παραπομπής, δηλαδή του ίδιου εργαλείου που έφερε την υπόθεση ενώπιον του ΔΕΕ (eucrim).

Αυτό είναι το σημείο με το μεγαλύτερο προηγούμενο. Αν το Δικαστήριο το επιβεβαιώσει, κάθε κράτος της ΕΕ που θα θελήσει στο μέλλον να νομοθετήσει αμνηστία ή πολιτικό συμβιβασμό θα βρεθεί μπροστά σε έναν νέο περιορισμό: δεν μπορεί να ορίζει προθεσμίες που εμποδίζουν τους δικαστές του να συμβουλευθούν πρώτα το Λουξεμβούργο.

Τι δεν θα κλείσει η απόφαση της Τετάρτης

Μια ευνοϊκή απόφαση για την Ισπανία θα αφαιρούσε ένα επίπεδο νομικής αμφισβήτησης από την αμνηστία. Δεν θα έκλεινε όμως όλες τις εκκρεμότητες. Το ένταλμα σύλληψης του Πουτζντεμόν, οι αποφάσεις που εκκρεμούν στο Ανώτατο Δικαστήριο και η ρητή εξαίρεση του προσωπικού οικονομικού πλουτισμού από το πεδίο της αμνηστίας παραμένουν ζητήματα της ισπανικής δικαιοσύνης (El País).

Αν το Δικαστήριο ακολουθήσει τον Σπίλμαν στο ζήτημα της προθεσμίας, η Ισπανία θα διατηρήσει το μεγαλύτερο μέρος της αμνηστίας της, αλλά κάθε μελλοντική αμνηστία στην ΕΕ θα πρέπει να αφήνει στους δικαστές αρκετό χρόνο για να ρωτήσουν πρώτα το Λουξεμβούργο.