Πρόταση για περιορισμό βέτο στις ενταξιακές συνομιλίες

Στις 6 Οκτωβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε οι κυβερνήσεις της ΕΕ να εγκρίνουν με ειδική πλειοψηφία, αντί ομόφωνα, τα ενδιάμεσα στάδια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων (Ερωτήσεις και απαντήσεις της Επιτροπής, BTA). Έτσι, καμία πρωτεύουσα δεν θα μπορεί μόνη της να παγώσει τις διαπραγματεύσεις μιας υποψήφιας χώρας, ενώ κάθε κράτος θα διατηρεί το βέτο στην τελική ένταξη. Για να αλλάξει ο κανόνας, πρέπει να συναινέσουν οι κυβερνήσεις που θα χάσουν αυτό το εργαλείο. Η πρόταση, πάντως, δεν λύνει τη διαφωνία με την Ουγγαρία, η οποία κρατά μπλοκαρισμένη την πορεία της Ουκρανίας.

Ποιο βέτο περιορίζεται και ποιο παραμένει

Η ένταξη στην ΕΕ περνά από μια μακρά σειρά σταδίων. Οι διαπραγματεύσεις χωρίζονται σε θεματικές ενότητες. Το άνοιγμα μιας ενότητας σημαίνει ότι η ΕΕ κρίνει πως η υποψήφια χώρα μπορεί να αρχίσει να προσαρμόζει το δίκαιό της στους ευρωπαϊκούς κανόνες. Μέχρι σήμερα, οι εθνικές κυβερνήσεις έπρεπε να συμφωνούν ομόφωνα τόσο για το άνοιγμα όσο και για το προσωρινό κλείσιμο κάθε ενότητας, δίνοντας σε καθεμία τη δυνατότητα να πει όχι (επεξηγηματικό σημείωμα του Συμβουλίου).

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέλει οι ενδιάμεσες αποφάσεις να λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία: τουλάχιστον 15 από τις 27 κυβερνήσεις, που εκπροσωπούν τουλάχιστον το 65 τοις εκατό του πληθυσμού της ΕΕ (άρθρο 16 της ΣΕΕ). Έτσι, καμία χώρα δεν θα μπορεί πλέον να μπλοκάρει μόνη της την πορεία μιας υποψήφιας. Το τελευταίο στάδιο παραμένει ως έχει: το άρθρο 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση απαιτεί ομόφωνη απόφαση των κυβερνήσεων, συγκατάθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και επικύρωση από κάθε κράτος-μέλος (άρθρο 49 της ΣΕΕ).

Η πρόταση δεν έχει τεθεί ακόμη σε ισχύ. Η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος παρουσίασε σύσταση, την οποία οι κυβερνήσεις δεν έχουν υιοθετήσει. Το κείμενο της Επιτροπής αφήνει επίσης ανοιχτά ορισμένα νομικά βήματα για την αναθεώρηση του πλαισίου διαπραγμάτευσης κάθε υποψήφιας χώρας, δηλαδή των κανόνων που συμφώνησαν οι κυβερνήσεις όταν άρχισαν οι συνομιλίες (πλήρες κείμενο της ανακοίνωσης).

Το μπλοκάρισμα της Ουγγαρίας και η διαμάχη για τα σχολεία

Η στάση της Ουγγαρίας δείχνει ποιο πρόβλημα θα στόχευε να αντιμετωπίσει η αλλαγή. Σύμφωνα με το European Pravda, η Βουδαπέστη αρνήθηκε τρεις φορές, στις 17 Ιουλίου, στις 8 Σεπτεμβρίου και στις 29 Σεπτεμβρίου, να εγκρίνει την αξιολόγηση της Επιτροπής για την ετοιμότητα της Ουκρανίας σε δύο ενότητες. Η έγκριση αυτή προηγείται του ανοίγματός τους (European Pravda).

Η ένσταση της Ουγγαρίας έχει πραγματικό έρεισμα. Το 2017 η Επιτροπή της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, ομάδα ειδικών στο συνταγματικό δίκαιο, επέκρινε ουκρανικό νόμο για τον περιορισμό της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στις γλώσσες των μειονοτήτων (Επιτροπή της Βενετίας). Η γνωμοδότηση τεκμηριώνει ότι πρόκειται για σοβαρό και μακροχρόνιο ζήτημα· δεν αξιολογεί, όμως, το νομοσχέδιο που εξετάζει σήμερα το Κίεβο.

Η Βουδαπέστη ενδέχεται να μετριάζει τη στάση της. Ο ουγγρικός ιστότοπος Index, επικαλούμενος δημοσίευμα των Financial Times, αναφέρει ότι ο πρωθυπουργός Πέτερ Μάγκιαρ είπε σε διπλωμάτες να αφήσουν τη διαδικασία να προχωρήσει. Κατά το Index, πληρέστερη στήριξη εξαρτάται από ψηφοφορία στην Ουκρανία επί νομοσχεδίου για τα σχολεία των μειονοτήτων, η οποία αναμένεται στις 12 Οκτωβρίου (Index).

Με την ειδική πλειοψηφία, η Ουγγαρία δεν θα μπορούσε πλέον να σταματήσει μόνη της αυτό το ενδιάμεσο βήμα. Η διαμάχη για τα σχολεία θα παρέμενε, όπως και το ουγγρικό βέτο στην τελική ένταξη της Ουκρανίας. Οι κανόνες ψηφοφορίας έχουν, άλλωστε, όρια και σε άλλες περιπτώσεις. Το επόμενο βήμα της Βόρειας Μακεδονίας εξαρτάται από συνταγματική τροποποίηση που θα κατονομάζει τους Βούλγαρους ως μειονότητα. Αυτός είναι όρος του συμβιβασμού που συμφωνήθηκε στο Συμβούλιο το 2022 και μπορεί να εκπληρωθεί μόνο από το κοινοβούλιο στα Σκόπια (συμπεράσματα του Συμβουλίου).

Ποιοι πρέπει να πουν το «ναι»

Η πρόταση συνδυάζει ευκολότερη πρόοδο στις διαπραγματεύσεις με αυστηρότερη εποπτεία μετά την ένταξη. Για 15 χρόνια, ένα νέο κράτος-μέλος που θα βρεθεί να παραβιάζει σοβαρά τις αξίες της ΕΕ θα μπορεί να αντιμετωπίσει κυρώσεις, ακόμη και να χάσει το δικαίωμα ψήφου στις αποφάσεις των κυβερνήσεων (πλήρες κείμενο της ανακοίνωσης). Μόλις διαπιστωνόταν η παραβίαση, οι κυρώσεις θα επιβάλλονταν αυτόματα, εκτός αν ειδική πλειοψηφία ψήφιζε την ανατροπή τους.

Η υφιστάμενη διαδικασία λειτουργεί αντίστροφα. Το άρθρο 7, το εργαλείο της ΕΕ για την αντιμετώπιση της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης, απαιτεί τη συμφωνία των κυβερνήσεων πριν ενεργήσουν. Το 2025, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σημείωσε ότι η υπόθεση της Ουγγαρίας βάσει του άρθρου 7 είχε οδηγήσει σε εννέα ακροάσεις από το 2018, χωρίς να έχει διατυπωθεί επίσημη διαπίστωση κινδύνου (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Η Κος υποστήριξε ότι ο χρονικός περιορισμός θα αποτρέψει το ενδεχόμενο τα νέα μέλη να παραμείνουν μόνιμα δεύτερης κατηγορίας (Guardian).

Η αλλαγή στην ψηφοφορία εξαρτάται από κυβερνήσεις που θα πρέπει να εγκαταλείψουν ένα εργαλείο το οποίο έχουν χρησιμοποιήσει. Οι αρχικές τους θέσεις διαφέρουν. Η ολλανδική κυβέρνηση τάσσεται υπέρ αυστηρότερων εγγυήσεων, αλλά ο υπουργός Εξωτερικών Τομ Μπέρέντσεν είπε στη Γερουσία στις 29 Σεπτεμβρίου ότι η Χάγη θέλει να διατηρηθεί η ομοφωνία για τις σημαντικές αποφάσεις σχετικά με την ένταξη (Πρώτη Γερουσία). Δεν διευκρίνισε αν το άνοιγμα μιας ενότητας θεωρείται σημαντική απόφαση. Μέχρι να υιοθετήσουν οι κυβερνήσεις την αλλαγή και να απαντήσει το Κίεβο στην ένσταση για τα σχολεία, το βέτο που άσκησε η Ουγγαρία αυτό το καλοκαίρι εξακολουθεί να ισχύει.