Το Κογκρέσο μπλοκάρει κινητήρες για την Τουρκία

Η αμερικανική κυβέρνηση ενημέρωσε το Κογκρέσο στις 24 Ιουνίου για σχέδιο πώλησης κινητήρων General Electric F110 στην Τουρκία, οι οποίοι προορίζονται για το εγχώριο μαχητικό KAAN. Η συμφωνία αποτιμάται περίπου στα 700 εκατ. δολάρια, σύμφωνα με το ProtoThema. Λίγες ημέρες αργότερα, η Δημοκρατική βουλευτής Ντίνα Τάιτους κατέθεσε ψήφισμα με στόχο την ακύρωση της πώλησης.

Η αντιπαράθεση φαίνεται τεχνική και περιορισμένη. Στην πραγματικότητα, όμως, υποχρεώνει την Ουάσιγκτον να επιλέξει ανάμεσα σε δύο γραμμές με ευρωπαϊκές συνέπειες: είτε να χρησιμοποιήσει τις αμυντικές εξαγωγές για να κρατήσει την Τουρκία δεμένη στις δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού, είτε να επιμείνει στην τιμωρητική λογική που ενεργοποιήθηκε όταν η Άγκυρα αγόρασε το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400. Κάθε επιλογή μετακινεί διαφορετικά τις ισορροπίες ασφαλείας ανάμεσα στους συμμάχους.

Τι μπορεί πράγματι να κάνει το Κογκρέσο

Οι ΗΠΑ πωλούν οπλικά συστήματα σε συμμάχους μέσω των Foreign Military Sales, δηλαδή του διακρατικού μηχανισμού αμυντικών πωλήσεων. Μετά την επίσημη ενημέρωση, το Κογκρέσο μπορεί να επιχειρήσει να σταματήσει μια συμφωνία. Η Τάιτους επέλεξε το διαθέσιμο θεσμικό εργαλείο: κοινό ψήφισμα αποδοκιμασίας, το οποίο οδηγεί σε ψηφοφορία για το αν θα μπλοκαριστεί η κοινοποιημένη πώληση (ProtoThema, CRS).

Το εργαλείο ακούγεται ισχυρό, αλλά σπάνια αποδεικνύεται καθοριστικό. Το ψήφισμα πρέπει να περάσει τόσο από τη Βουλή των Αντιπροσώπων όσο και από τη Γερουσία. Ο πρόεδρος μπορεί να ασκήσει βέτο, ενώ η υπέρβασή του απαιτεί πλειοψηφία δύο τρίτων και στα δύο σώματα (CRS). Το Κογκρέσο σχεδόν ποτέ δεν φτάνει σε αυτό το όριο. Η πραγματική του ισχύς είναι έμμεση: αναγκάζει την κυβέρνηση να δώσει εξηγήσεις, αυξάνει το διπλωματικό κόστος και επηρεάζει τις επόμενες συμφωνίες που θα τολμήσει να φέρει μια αμερικανική διοίκηση.

Η πώληση των κινητήρων και μια πιθανή μελλοντική επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 κινούνται σε διαφορετικούς χρόνους. Το KAAN παραμένει πρωτότυπο και δεν μπορεί να εξελιχθεί σε αξιόπιστο μαχητικό χωρίς κινητήρες, πρόσβαση σε αλυσίδες εφοδιασμού και χρόνια δοκιμών (El Confidencial). Η αποκατάσταση της τουρκικής πρόσβασης στο πρόγραμμα των F-35 θα ήταν πολύ βαρύτερη απόφαση εμπιστοσύνης, καθώς θα ανέτρεπε την αποβολή της Άγκυρας το 2019. Στο δημόσιο αρχείο της DSCA δεν εμφανίζεται επίσημη κοινοποίηση για πώληση F-35 στην Τουρκία.

Η παγίδα των S-400

Η αγορά του ρωσικού συστήματος S-400 από την Τουρκία παραμένει το κεντρικό άλυτο ζήτημα. Η Ουάσιγκτον απέβαλε την Τουρκία από το πρόγραμμα των F-35 το 2019, με το επιχείρημα ότι η συνύπαρξη ρωσικού αντιαεροπορικού εξοπλισμού με επιχειρήσεις F-35 θα μπορούσε να εκθέσει τα χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας του αεροσκάφους (White House). Τον Δεκέμβριο του 2020, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στην τουρκική αρχή αμυντικών προμηθειών βάσει του CAATSA, του νόμου που τιμωρεί σημαντικές αμυντικές συναλλαγές με τη Ρωσία (State Department).

Αυτές οι κυρώσεις δημιούργησαν ζήτημα αξιοπιστίας. Αν η Ουάσιγκτον εγκρίνει τώρα προηγμένες εξαγωγές χωρίς επαληθευμένη λύση για τους S-400, στέλνει μήνυμα ότι οι κυρώσεις μπορούν να γίνουν διαπραγματεύσιμες όταν ένας σύμμαχος θεωρείται αρκετά χρήσιμος στρατηγικά. Σε αυτό επιμένουν Έλληνες και Κύπριοι επικριτές της συμφωνίας: το επιχείρημα υπέρ του μπλοκαρίσματος αφορά το αν η εφαρμογή των κανόνων σημαίνει κάτι όσο το ζήτημα των S-400 παραμένει ανοιχτό (Capital, CNA).

Η Ευρώπη διαβάζει τον ίδιο φάκελο από διαφορετική αφετηρία

Οι ευρωπαίοι σύμμαχοι δεν έχουν ενιαία πολιτική για την Τουρκία, επειδή δεν εκτίθενται στους ίδιους κινδύνους.

Η Ελλάδα βλέπει το ζήτημα κυρίως μέσα από την αεροπορική ισορροπία. Η Αθήνα έχει αποκτήσει 18 Rafale από τη Γαλλία και έχει εξασφαλίσει αμερικανική έγκριση για έως 40 F-35 (Dassault Aviation, DSCA). Όσο η Τουρκία παραμένει εκτός των F-35, η Ελλάδα διατηρεί αεροπορικό πλεονέκτημα. Αν η Άγκυρα επανέλθει, το πλεονέκτημα αυτό περιορίζεται.

Η Γερμανία ξεκινά από τη χρησιμότητα της Τουρκίας για το ΝΑΤΟ. Η Άγκυρα διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της Συμμαχίας, ελέγχει τον Βόσπορο και έχει προμηθεύσει την Ουκρανία με drones (FAZ). Στη γερμανική κάλυψη, οι κινητήρες για το KAAN αντιμετωπίζονται ως πιο περιορισμένη παραχώρηση σε σχέση με την πρόσβαση στα F-35, η οποία παραμένει δυσκολότερο ερώτημα εμπιστοσύνης (merkur.de).

Η Ισπανία προσθέτει μια αποκαλυπτική διάσταση. Αφού το γαλλογερμανοϊσπανικό πρόγραμμα μελλοντικού μαχητικού FCAS προσέκρουσε σε σοβαρές διαφωνίες για τον σχεδιαστικό έλεγχο και την κατανομή έργου, η Μαδρίτη διερεύνησε προκαταρκτικές επαφές για το KAAN, αν και τα σχετικά δημοσιεύματα σημείωναν ότι το αεροσκάφος είναι ακόμη υπερβολικά ανώριμο για τις ανάγκες της ισπανικής αεροπορίας ναυτικής βάσης (El Confidencial). Το ενδιαφέρον δεν καθιστά το KAAN πραγματική εναλλακτική. Δείχνει, όμως, πώς τα προβλήματα στα ευρωπαϊκά προγράμματα μαχητικών μετατρέπουν ακόμη και πρωτότυπα αεροσκάφη σε χρήσιμα διαπραγματευτικά χαρτιά.

Τι δεν έχει συμβεί ακόμη

Δεν έχει εμφανιστεί επαληθευμένο σχέδιο απομάκρυνσης ή διάθεσης των S-400. Δεν υπάρχει επίσημη κοινοποίηση για F-35 προς την Τουρκία. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί λεπτομερής τουρκική πρόταση για την άρση των όρων που οδήγησαν στην αποβολή του 2019 (Haberler, Jerusalem Post).

Χωρίς αυτά, η μάχη για τους κινητήρες είναι προοίμιο της μεγαλύτερης απόφασης για τα F-35. Το επιχείρημα της πρόσδεσης έχει βάρος: οι αμερικανικοί κινητήρες θα κρατούσαν την Τουρκία μέσα στις δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού και θα έδιναν στην Ουάσιγκτον συνεχή μοχλό πίεσης. Το αντίθετο επιχείρημα είναι εξίσου ισχυρό: η αποδυνάμωση του CAATSA διδάσκει σε κάθε σύμμαχο ότι οι κυρώσεις μπορούν απλώς να ξεπεραστούν με τον χρόνο. Είτε περάσει είτε όχι το ψήφισμα της Τάιτους, η λειτουργία του είναι να αυξήσει το κόστος οποιασδήποτε μελλοντικής κίνησης για τα F-35 και να αναγκάσει την Ουάσιγκτον να αποφασίσει ποιο μήνυμα τη νοιάζει περισσότερο: αυτό που θα ληφθεί στην Αθήνα ή αυτό που θα ληφθεί στην Άγκυρα.