Το καλώδιο της Κύπρου περιμένει την Αθήνα

Κάπου ανάμεσα στην Κρήτη και την Κύπρο, ένα ερευνητικό σκάφος περιμένει άδεια για να κινηθεί. Η αγγελία προς ναυτιλλομένους, η Navtex που θα άνοιγε τον δρόμο για τις έρευνες, δεν έχει ακόμη εκδοθεί. Μέχρι να συμβεί αυτό, το πιο φιλόδοξο υποθαλάσσιο έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης της Ευρώπης μένει εκεί όπου βρίσκεται εδώ και δύο χρόνια: σταματημένο πριν καν περάσει από τον σχεδιασμό στη θάλασσα, λόγω μιας διαφοράς κυριαρχίας που κανείς δεν έχει λύσει.

Το καλώδιο, το κενό και το μπλοκαρισμένο σκάφος

Ο Great Sea Interconnector, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας - Κύπρου, έχει σχεδιαστεί για να τερματίσει την απομόνωση της Κύπρου, του μοναδικού κράτους-μέλους της ΕΕ που δεν συνδέεται ηλεκτρικά με το ευρωπαϊκό δίκτυο. Το καλώδιο θα εκτείνεται σε 1.208 χιλιόμετρα από την Κρήτη έως την Κύπρο, σε βάθη που πλησιάζουν τα 3.000 μέτρα, με εκτιμώμενο κόστος 1,9 δισ. ευρώ (Enerdata). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το έχει χαρακτηρίσει Έργο Κοινού Ενδιαφέροντος και έχει δεσμεύσει σχεδόν 658 εκατ. ευρώ μέσω του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη», του ευρωπαϊκού προγράμματος χρηματοδότησης υποδομών (Euronews, Cyprus Mail).

Περίπου το 60% της χαρτογράφησης του βυθού έχει ολοκληρωθεί. Το υπόλοιπο 40% βρίσκεται σε θαλάσσιες ζώνες τις οποίες διεκδικούν τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία (Greek News Agenda). Εκεί βρίσκεται ο πυρήνας της υπόθεσης. Τον Ιούλιο του 2024, όταν ερευνητικό σκάφος με ιταλική σημαία μπήκε στον διάδρομο νότια της Κάσου και της Καρπάθου, η Τουρκία ανέπτυξε πολεμικά πλοία και το σκάφος σταμάτησε. Από τότε δεν υπήρξε πρόοδος στις έρευνες (DW).

Η Γαλλία αγόρασε συμμετοχή, όχι εγγύηση

Στις 5 Αυγούστου, η γαλλική εταιρεία επενδύσεων υποδομών Meridiam απέκτησε τον πλειοψηφικό έλεγχο της εταιρείας του έργου. Ο ΑΔΜΗΕ, ο διαχειριστής του ελληνικού συστήματος μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, διατηρεί την τεχνική ευθύνη της υλοποίησης (Prime Minister of Greece). Ξεχωριστή συμφωνία ανάμεσα στον ΑΔΜΗΕ και τη γαλλική βιομηχανία καλωδίων Nexans, η οποία έχει ήδη σύμβαση περίπου 1,43 δισ. ευρώ για το καλώδιο, καλύπτει τις έρευνες βυθού που πρέπει να προηγηθούν της πόντισης (Energynews.pro, Powergame).

Το Παρίσι έχει πλέον συνδέσει με το έργο κεφάλαια, βιομηχανικά συμβόλαια και διπλωματικό βάρος. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν συζήτησαν την επιτάχυνση της Navtex μόλις ληφθούν οι αναγκαίες επιχειρησιακές αποφάσεις (Cyprus Mail). Στα ελληνικά μέσα κυκλοφόρησαν σενάρια για γαλλική ναυτική συνοδεία, χωρίς όμως επίσημη επιβεβαίωση από το Παρίσι, την Αθήνα ή τη Λευκωσία (RUA). Η γαλλική συμμετοχή αυξάνει το πολιτικό κόστος μιας παρεμπόδισης. Δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα μπορεί να στείλει το σκάφος χωρίς υπολογισμό του κινδύνου (Kathimerini).

Η Άγκυρα δεν έχει αλλάξει θέση. Τούρκοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι οι εργασίες βυθού σε θαλάσσιες περιοχές που διεκδικεί η Τουρκία απαιτούν τουρκική άδεια (Hürriyet). Η νομική διαφορά είναι πραγματική και παραμένει αμφισβητούμενη. Η Ελλάδα και η Κύπρος, επικαλούμενες τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, τη συνθήκη που ρυθμίζει τη θαλάσσια δικαιοδοσία, υποστηρίζουν ότι τα νησιά παράγουν αποκλειστικές οικονομικές ζώνες. Η Τουρκία, που δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση, αντιτείνει ότι αυτό δεν ισχύει όταν οι ζώνες αυτές επικαλύπτονται με την υφαλοκρηπίδα ηπειρωτικής ακτής.

Με βάση την τουρκική ερμηνεία, τα νερά ανάμεσα στην Κρήτη και την Κύπρο είναι τουρκικά. Με βάση την ελληνική, οι ελληνικές και οι κυπριακές θαλάσσιες ζώνες συναντώνται. Η έρευνα βυθού, επομένως, δεν είναι τεχνικά ουδέτερη πράξη: συμβάλλει στον καθορισμό μιας διαδρομής καλωδίου την οποία η μία πλευρά μπορεί αργότερα να αντιμετωπίσει ως έμμεση επιβεβαίωση θαλάσσιων αξιώσεων. Η τουρκική παρέμβαση του 2024 έδειξε ότι η Άγκυρα θεωρεί την άδεια για έρευνες το επιχειρησιακό όριο (Daily Sabah).

Η Κύπρος πληρώνει τα περισσότερα, βλέπει τα λιγότερα

Η Κύπρος θα καλύψει το 63% του κόστους του καλωδίου, περίπου 786 εκατ. ευρώ, επειδή παραμένει η τελευταία απομονωμένη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ (Euronews). Από τα 251 εκατ. ευρώ που ο ΑΔΜΗΕ δηλώνει ότι έχει ήδη δαπανήσει, η κυπριακή ρυθμιστική αρχή ενέργειας έκρινε ανακτήσιμο μόνο το 32% (ProtoThema). Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Στέφανος Στεφάνου έχει ζητήσει από τον υπουργό Οικονομικών να εξηγήσει πώς η είσοδος της Meridiam επηρεάζει το συνολικό κόστος, τη βιωσιμότητα του έργου και την επιβάρυνση των καταναλωτών. Το ερώτημα είναι εύλογο: οι Κύπριοι φορολογούμενοι και οι καταναλωτές ηλεκτρικού ρεύματος χρηματοδοτούν ένα καλώδιο του οποίου το επόμενο φυσικό βήμα εξαρτάται από μια αντιπαράθεση που δεν ελέγχουν.

Το ENTSO-E, ο φορέας που συντονίζει τους διαχειριστές των ευρωπαϊκών συστημάτων ηλεκτρικής ενέργειας, επιβεβαίωσε τον Απρίλιο ότι ο Great Sea Interconnector είναι η μόνη αναγνωρισμένη διασύνδεση για την Κύπρο. Αρνήθηκε να εξετάσει οποιαδήποτε εναλλακτική διαδρομή μέσω Τουρκίας ή βόρειας Κύπρου (ENTSO-E). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χαρακτηρίζει τη δέσμευσή της «απολύτως σαφή». Η Navtex που θα δοκιμάσει αυτή τη σαφήνεια αναμένεται γύρω στον Οκτώβριο.

Οι Βρυξέλλες έχουν διαθέσει σχεδόν 658 εκατ. ευρώ για τον χαρακτηρισμό, τη χρηματοδότηση και τον σχεδιασμό ενός καλωδίου του οποίου το επόμενο βήμα απαιτεί την είσοδο ερευνητικού σκάφους σε νερά όπου ένα κράτος εκτός ΕΕ έστειλε πολεμικά πλοία πριν από δύο χρόνια. Μέχρι τώρα, η Επιτροπή αντιμετώπισε τον Great Sea Interconnector ως ενεργειακό έργο. Η επόμενη Navtex θα δείξει αν είναι διατεθειμένη να τον αντιμετωπίσει και ως ζήτημα κυριαρχίας.