Η Κύπρος πιο κοντά στη Σένγκεν

Η Πράσινη Γραμμή διασχίζει την Κύπρο ως το πιο επίμονο όριο που δεν κατάφερε να θεραπεύσει καμία ευρωπαϊκή ρύθμιση. Στη μία πλευρά, η Κυπριακή Δημοκρατία ασκεί εξουσία ως πλήρες κράτος-μέλος της ΕΕ. Στην άλλη, τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις κατέχουν έδαφος από το 1974, ενώ το ευρωπαϊκό δίκαιο έχει τυπικά ανασταλεί. Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται το ερώτημα που δεν αντιμετώπισε κανένα άλλο υποψήφιο μέλος της Σένγκεν: πώς λειτουργεί ο χώρος χωρίς τακτικούς ελέγχους διαβατηρίων πάνω σε ένα διαιρεμένο νησί.

Σύμφωνα με πληροφορίες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε την Κύπρο τεχνικά έτοιμη για ένταξη στη Σένγκεν, τον χώρο όπου καταργούνται οι συστηματικοί συνοριακοί έλεγχοι μεταξύ των συμμετεχόντων χωρών (Kathimerini Cyprus, Kibris Postasi). Η αξιολόγηση παρουσιάστηκε στην αρμόδια επιτροπή Σένγκεν στις 26 Ιουνίου 2026. Ξεχωριστά, ο πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης συζήτησε τον φάκελο με την πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στο Παρίσι (Euronews Greece). Η αξιολόγηση επιβεβαιώνει ότι υπάρχει βάση για απόφαση. Την απόφαση, όμως, εξακολουθούν να την κρατούν οι κυβερνήσεις.

Η κρίσιμη πύλη βρίσκεται στο Συμβούλιο

Η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ το 2004 και υιοθέτησε το ευρώ, αλλά παραμένει εκτός Σένγκεν. Η συνθήκη προσχώρησής της προβλέπει ότι οι κανόνες της Σένγκεν θα εφαρμοστούν μόνο μετά από ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου, δηλαδή με τη συμφωνία όλων των κυβερνήσεων που συμμετέχουν στον χώρο (Official Journal 2003 accession act, Council of the EU). Η Επιτροπή αξιολογεί και εισηγείται. Δεν εντάσσει χώρες (Cyprus Mail).

Η Ρουμανία και η Βουλγαρία δείχνουν γιατί αυτή η διάκριση έχει σημασία. Η Επιτροπή είχε κρίνει και τις δύο τεχνικά έτοιμες το 2022 (European Commission). Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς, η Αυστρία άσκησε βέτο στην ένταξή τους, επικαλούμενη τη μεταναστευτική πίεση και όχι κάποια τεχνική υστέρηση των δύο χωρών (Reuters). Η πλήρης ένταξη και στα χερσαία σύνορα χρειάστηκε να περιμένει έως τον Ιανουάριο του 2025 (Council). Ένα υπουργείο Εσωτερικών κράτησε ουσιαστικά τον φάκελο ανοιχτό για χρόνια. Η ομοφωνία δίνει σε κάθε κυβέρνηση αυτό το μοχλό πίεσης.

Προς το παρόν δεν υπάρχει δημόσιο στοιχείο που να δείχνει συγκεκριμένη απειλή βέτο κατά της Κύπρου. Η υπόθεση Ρουμανίας-Βουλγαρίας, όμως, καθιέρωσε το μοτίβο: όταν η διεύρυνση της Σένγκεν φτάνει στο Συμβούλιο, η απόφαση γίνεται πολιτική και ο τεχνικός φάκελος δεν αρκεί από μόνος του. Ανώνυμοι διπλωμάτες χωρών της Σένγκεν είχαν εκφράσει επιφυλάξεις πριν από τη θετική αξιολόγηση, με έναν από αυτούς να δηλώνει στο Cyprus Mail ότι δεν υπάρχει «σοβαρός τρόπος» να ενταχθεί η Κύπρος. Η δήλωση αυτή προηγήθηκε της αναφερόμενης αξιολόγησης και δεν μπορεί να διαβαστεί ως σημερινή αντίθεση στο Συμβούλιο, δείχνει όμως το κλίμα μέσα στο οποίο κινείται ο φάκελος.

Ένα σημείο ελέγχου που δεν πρέπει να γίνει σύνορο

Η Κύπρος διαφέρει από κάθε προηγούμενη υποψηφιότητα για τη Σένγκεν λόγω της διαίρεσης του νησιού. Το Πρωτόκολλο 10 της συνθήκης προσχώρησης αναστέλλει την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου στις περιοχές που δεν ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία (EUR-Lex). Ο Κανονισμός για την Πράσινη Γραμμή ρυθμίζει τη διέλευση προσώπων και αγαθών από τη νεκρή ζώνη, επιμένοντας ταυτόχρονα ότι η γραμμή δεν αποτελεί εξωτερικό σύνορο της ΕΕ (Green Line Regulation).

Η Σένγκεν στηρίζεται σε μια συμφωνία ασφάλειας: τα κράτη καταργούν τους εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους επειδή εμπιστεύονται τα εξωτερικά σύνορα, τα συστήματα θεωρήσεων και την αστυνομική συνεργασία όλων των υπολοίπων (DG HOME). Για την Κύπρο, το ζήτημα δεν περιορίζεται στη στελέχωση των σημείων ελέγχου. Η Σένγκεν χρειάζεται ένα νομικά καθαρό σημείο ελέγχου. Η Κύπρος χρειάζεται το ίδιο σημείο να μην εκληφθεί ως αναγνώριση συνόρου, διότι κάτι τέτοιο θα παγίωνε πολιτικά τη διχοτόμηση. Οι ευρωπαίοι αξιολογητές φέρεται να έκριναν επαρκείς τους σημερινούς ελέγχους στην Πράσινη Γραμμή, ζητώντας όμως πληρέστερη νομική αποσαφήνιση με βάση το Πρωτόκολλο 10 (Euronews Greece, Kathimerini Cyprus).

Υπάρχει και δεύτερη ιδιομορφία: οι Βρετανικές Κυρίαρχες Βάσεις στο νησί, δηλαδή περιοχές που διατήρησε το Ηνωμένο Βασίλειο και όπου βρετανικές δυνάμεις διαχειρίζονται σημεία ελέγχου που εφάπτονται με εδάφη υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι αξιολογητές φέρεται να ζήτησαν ενισχυμένη συνεργασία σε αυτά τα σημεία (Kathimerini Cyprus), επειδή κάθε κενό στην περίμετρο μιας μη ενωσιακής στρατιωτικής ζώνης μετατρέπεται σε κενό στην αλυσίδα ασφάλειας της Σένγκεν.

Ο επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων Μάγκνους Μπρούνερ δήλωσε τον Ιανουάριο ότι η Επιτροπή «στηρίζει πλήρως» την ένταξη της Κύπρου στη Σένγκεν και ότι η «ειδική κατάσταση» του νησιού θα ληφθεί υπόψη χωρίς υποχώρηση στα πρότυπα ασφάλειας (Cyprus Mail, Sigmalive). Η ίδια η έκθεση αξιολόγησης, που σύμφωνα με πληροφορίες αριθμεί 60 σελίδες, δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Η Κύπρος φαίνεται ότι κέρδισε το τεχνικό σκέλος. Δεν έχει κερδίσει ακόμη το πολιτικό. Η επόμενη κρίση περνά από την ομόφωνη ψηφοφορία στο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, όπου αποφασίζουν οι υπουργοί Εσωτερικών των συμμετεχόντων κρατών, και από ένα νομικό πρόβλημα στην Πράσινη Γραμμή που κανένας ευρωπαϊκός θεσμός δεν έχει λύσει πλήρως. Η Επιτροπή οφείλει να δημοσιοποιήσει την αξιολόγηση. Το Συμβούλιο οφείλει να δώσει χρονοδιάγραμμα. Και η Κύπρος πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα που θέτει η ίδια η γεωγραφία της: πώς εγγυάται την ασφάλεια της Σένγκεν σε ένα νησί όπου η γραμμή που ελέγχει είναι ακριβώς η γραμμή που δεν μπορεί να ονομάσει σύνορο.