Η Κύπρος τρέχει για τα 1,22 δισ. ευρώ

Η κυπριακή Βουλή καλείται αυτόν τον μήνα να ψηφίσει δύο νομοσχέδια, το ένα για τη δημιουργία νέου δημόσιου χρηματοδοτικού φορέα και το άλλο για την επιβολή τέλους ταφής αποβλήτων, επειδή και τα δύο συνδέονται με την τελευταία προγραμματισμένη πληρωμή της χώρας από τις Βρυξέλλες. Η διαδικασία φωτίζει ένα πρόβλημα που συνοδεύει την τελική φάση του Ταμείου Ανάκαμψης: οι νόμοι μπορούν να πιστοποιηθούν πολύ πιο γρήγορα από τα οικονομικά αποτελέσματα που υποτίθεται ότι θα παράγουν.

Επτά εβδομάδες για την απόδειξη

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το μεταπανδημικό εργαλείο της ΕΕ για τη χρηματοδότηση μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων, εκταμιεύει χρήματα μόνο όταν οι Βρυξέλλες επιβεβαιώσουν ότι έχουν ολοκληρωθεί τα συμφωνημένα ορόσημα. Όλα τα ορόσημα πρέπει να έχουν εκπληρωθεί έως τις 31 Αυγούστου 2026 και τα τελικά αιτήματα πληρωμής να έχουν υποβληθεί έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026 (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Το κυπριακό σχέδιο αντιστοιχεί σε περίπου 1,22 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Τα δύο νομοσχέδια που βρίσκονται ενώπιον της Βουλής εμφανίζονται, σύμφωνα με τα σχετικά ρεπορτάζ, ως ορόσημα για την ένατη και τελευταία δόση, δηλαδή την τελική εκταμίευση αυτών των πόρων. Αν δεν εγκριθούν και δεν τεκμηριωθούν εγκαίρως, η Επιτροπή μπορεί να αναστείλει την πληρωμή με βάση τον κανονισμό του Μηχανισμού Ανάκαμψης. Επτά εβδομάδες πριν από την προθεσμία, μια καθυστέρηση δεν σημαίνει απλώς βραδύτερη εφαρμογή. Μπορεί να σημαίνει απώλεια χρημάτων.

Αναπτυξιακή τράπεζα με ημερομηνία λήξης

Το πρώτο νομοσχέδιο δημιουργεί τον Κυπριακό Οργανισμό Ανάπτυξης Επιχειρήσεων, τον ΚΟΑΕ, έναν δημόσιο φορέα που θα χρηματοδοτεί μικρές επιχειρήσεις, νεοφυείς εταιρείες και αυτοαπασχολουμένους οι οποίοι δυσκολεύονται να αντλήσουν τραπεζική πίστωση. Το αρχικό κρατικό κεφάλαιο προβλέπεται στα 60 εκατ. ευρώ (Πολίτης). Η λογική της παρέμβασης είναι γνωστή: οι μικρότερες επιχειρήσεις έχουν συνήθως μικρότερο πιστωτικό ιστορικό, λιγότερες εξασφαλίσεις και υψηλότερο κόστος αξιολόγησης για τις τράπεζες, άρα ένας ειδικός δημόσιος δανειστής μπορεί να καλύψει μέρος του κενού που αφήνει η αγορά.

Μια λεπτομέρεια από την κοινοβουλευτική συζήτηση, όμως, είναι ενδεικτική. Οι βουλευτές και το υπουργείο Οικονομικών συμφώνησαν στον διορισμό μεταβατικού διοικητικού συμβουλίου για έναν χρόνο, ώστε ο ΚΟΑΕ να ξεκινήσει τη λειτουργία του και να εκπληρωθεί η υποχρέωση έναντι του Μηχανισμού Ανάκαμψης (ΚΥΠΕ, Sigmalive). Αυτό σημαίνει ότι ο ΚΟΑΕ μπορεί να περάσει το νομικό όριο που μετρούν οι Βρυξέλλες πριν αποκτήσει μόνιμη διοίκηση, εξειδικευμένο προσωπικό αξιολόγησης δανείων και πλήρεις μηχανισμούς ελέγχου πιστωτικού κινδύνου. Το νομοσχέδιο ιδρύει τον θεσμό. Το αν ο θεσμός θα μπορεί να δανείζει με σύνεση είναι διαφορετικό ερώτημα, και κανένα ορόσημο δεν μπορεί να το απαντήσει τόσο γρήγορα.

Αν ο ΚΟΑΕ λειτουργήσει, οι κερδισμένοι θα είναι οι μικρές επιχειρήσεις που σήμερα απορρίπτονται από τις τράπεζες. Αν δεν λειτουργήσει, οι Κύπριοι φορολογούμενοι θα έχουν αναλάβει έναν δημόσιο δανειστή 60 εκατ. ευρώ που υπάρχει κυρίως στα χαρτιά.

Τέλος ταφής χωρίς διέξοδο

Το δεύτερο νομοσχέδιο εισάγει δημοτικό τέλος ταφής αποβλήτων, δηλαδή μια επιβάρυνση στα σκουπίδια που οδηγούνται σε χώρους υγειονομικής ταφής, με στόχο να ενισχυθεί η ανακύκλωση. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος έχει διαπιστώσει ότι τέτοια τέλη μπορούν να είναι αποτελεσματικά, κυρίως όμως όταν συνοδεύονται από εναλλακτικές λύσεις, όπως η χωριστή συλλογή απορριμμάτων και επαρκείς μονάδες κομποστοποίησης (ΕΟΠ).

Η προϋπόθεση αυτή είναι κρίσιμη. Ένα τέλος ταφής αλλάζει συμπεριφορές μόνο όταν οι πολίτες και οι δήμοι έχουν πρακτική δυνατότητα να αντιδράσουν. Αν υπάρχουν κάδοι, υποδομές ανακύκλωσης και εγκαταστάσεις κομποστοποίησης, μέρος των αποβλήτων εκτρέπεται από την ταφή. Αν δεν υπάρχουν, το τέλος απλώς καθιστά ακριβότερη την ίδια διαδρομή διάθεσης. Κυπριακά ρεπορτάζ συνδέουν ήδη τη μεταρρύθμιση με αυξήσεις στα δημοτικά τέλη συλλογής απορριμμάτων (DOM LiVE). Ο πρώτος πληρωτής πιθανότατα θα είναι ο δήμος ή ο φορέας διαχείρισης αποβλήτων. Ο τελικός πληρωτής, όπως συνήθως, θα είναι τα νοικοκυριά και οι μικρές επιχειρήσεις, μέσω υψηλότερων τοπικών χρεώσεων.

Το μοτίβο πέρα από την Κύπρο

Η Κύπρος δεν είναι η μόνη χώρα που τρέχει να ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις πριν κλείσει το παράθυρο του Μηχανισμού Ανάκαμψης. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει διαπιστώσει ότι, σε όλο το πρόγραμμα, οι ελεγκτές εξακολουθούν να δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν πού καταλήγουν ορισμένα κονδύλια και αν πέτυχαν το αποτέλεσμα που είχε υποσχεθεί ο δικαιούχος (ΕΕΣ). Σε ξεχωριστό έλεγχο για τις ενεργειακές ανακαινίσεις που χρηματοδοτήθηκαν από τον Μηχανισμό, το Ελεγκτικό Συνέδριο βρήκε ότι μόνο 3 από τα 111 μέτρα είχαν στόχους άμεσα συνδεδεμένους με εξοικονόμηση ενέργειας· η ολοκλήρωση πριν από το 2026 μέτρησε περισσότερο από το μετρήσιμο αποτέλεσμα (ΕΕΣ, Euronews).

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης σχεδιάστηκε ώστε να είναι αυστηρότερος από το παλαιό μοντέλο ευρωπαϊκών δαπανών. Τα χρήματα εκταμιεύονται μόνο αφού επαληθευθούν οι μεταρρυθμίσεις. Στην πράξη, όμως, η επαλήθευση συχνά σημαίνει ότι ελέγχεται αν ψηφίστηκε ένας νόμος, αν ιδρύθηκε ένας φορέας, αν υιοθετήθηκε ένας κανονισμός. Δεν σημαίνει ότι ελέγχεται αν οι επιχειρήσεις βρήκαν χρηματοδότηση, αν τα απόβλητα έφυγαν από την ταφή ή αν τα νοικοκυριά είδαν πραγματικό όφελος. Το σύστημα μπορεί να επιβεβαιώσει ότι η Κύπρος δημιούργησε τον ΚΟΑΕ. Δεν μπορεί ακόμη να επιβεβαιώσει ότι ο ΚΟΑΕ λειτουργεί.

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης μπορεί να επιβάλλει προθεσμίες. Η κυπριακή περίπτωση δείχνει ότι είναι πολύ πιο αδύναμος στο να αποδείξει αν οι μεταρρυθμίσεις που γεννιούνται από αυτές τις προθεσμίες αποδίδουν.