Η Κύπρος πλησιάζει τη Σένγκεν

Η Κύπρος μπορεί πλέον, σε τεχνικό επίπεδο, να χειριστεί τους μηχανισμούς φύλαξης και ελέγχου που απαιτεί η ζώνη Σένγκεν. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε στις 15 Ιουλίου ότι η χώρα πληροί τις τεχνικές προϋποθέσεις για να ενταχθεί στον ευρωπαϊκό χώρο χωρίς ελέγχους διαβατηρίων στα εσωτερικά σύνορα (Cyprus Mail). Η ένταξη, όμως, δεν κρίνεται από την Επιτροπή αλλά από το Συμβούλιο της ΕΕ, δηλαδή από τις εθνικές κυβερνήσεις, όπου απαιτείται ομοφωνία. Αυτό σημαίνει ότι μία και μόνο κυβέρνηση μπορεί να μπλοκάρει την απόφαση για οποιονδήποτε πολιτικό λόγο. Η επίσημη έκθεση της Επιτροπής αναμένεται τον Σεπτέμβριο. Τότε ανοίγει η πολιτική διαπραγμάτευση, όχι τα σύνορα.

Τι απέδειξε η Κύπρος και τι δεν μπορεί να λύσει

Η θετική αξιολόγηση δεν ήρθε ξαφνικά. Σύμφωνα με την Καθημερινή Κύπρου, η Επιτροπή έκρινε ότι η Κύπρος έχει ανταποκριθεί σε περίπου 120 συστάσεις σε έξι πεδία των κανόνων Σένγκεν από το 2021 και χρησιμοποιεί εδώ και περίπου τρία χρόνια το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν, τη βάση δεδομένων της ΕΕ για αστυνομικές και ζητήματα ασφαλείας σε πραγματικό χρόνο. Η Πράσινη Γραμμή, που χωρίζει τις περιοχές υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας από το τουρκοκρατούμενο βόρειο τμήμα, έχει ήδη έντονη κινητικότητα: η έκθεση της Επιτροπής για το 2025 κατέγραψε 7,79 εκατ. εγκεκριμένες διελεύσεις (αντιπροσωπεία της Επιτροπής στην Κύπρο).

Η Κύπρος είναι το μόνο κράτος-μέλος της ΕΕ του οποίου μέρος της επικράτειας τελεί υπό στρατιωτική κατοχή. Η Πράσινη Γραμμή δεν είναι ούτε κανονικό εσωτερικό σύνορο ούτε αναγνωρισμένο διεθνές σύνορο. Το Πρωτόκολλο αριθ. 10 της Συνθήκης Προσχώρησης της Κύπρου αναστέλλει την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου στις περιοχές όπου η Λευκωσία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο, ενώ ειδικός κανονισμός προβλέπει κανόνες διέλευσης χωρίς να χαρακτηρίζει τη γραμμή εξωτερικό σύνορο της ΕΕ (Πρωτόκολλο αριθ. 10, Κανονισμός 866/2004 για την Πράσινη Γραμμή). Η αξιολόγηση της Επιτροπής θεωρεί επαρκείς τους σημερινούς ελέγχους στην Πράσινη Γραμμή, αλλά ζητεί σαφέστερη νομική αποτύπωση στο ευρωπαϊκό δίκαιο (DOM Cyprus). Η Σένγκεν μπορεί να προσαρμοστεί τεχνικά στη διαίρεση του νησιού. Δεν μπορεί να την παρουσιάσει σαν να έχει λυθεί.

Για οποιαδήποτε κυβέρνηση αναζητήσει λόγο καθυστέρησης, η Πράσινη Γραμμή προσφέρει έτοιμο πεδίο επιχειρημάτων: το νομικό της καθεστώς, οι έλεγχοι μετανάστευσης και οι βρετανικές Κυρίαρχες Περιοχές Βάσεων, δηλαδή στρατιωτικές ζώνες των οποίων τα όρια εφάπτονται με περιοχές που ενδιαφέρουν τη Σένγκεν, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως σημεία πίεσης.

Η Ρουμανία και η Βουλγαρία έδειξαν τη μέθοδο

Το πιο χρήσιμο προηγούμενο βρίσκεται ήδη στο αρχείο του Συμβουλίου. Η Ρουμανία και η Βουλγαρία είχαν εκπληρώσει τα τεχνικά κριτήρια της Σένγκεν το 2011. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε την ένταξή τους τον Οκτώβριο του 2022 (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Το Συμβούλιο ήρε πρώτα τους ελέγχους μόνο στα αεροπορικά και θαλάσσια σύνορα από τον Μάρτιο του 2024 και στη συνέχεια τους χερσαίους ελέγχους από τον Ιανουάριο του 2025 (Συμβούλιο, Δεκέμβριος 2023, Συμβούλιο, Δεκέμβριος 2024). Από την τεχνική έγκριση μέχρι την πλήρη πρόσβαση στα χερσαία σύνορα μεσολάβησαν δεκατρία χρόνια.

Την καθυστέρηση την επέβαλε κυρίως η Αυστρία, αξιοποιώντας την απαίτηση ομοφωνίας για να αποσπάσει δεσμεύσεις στη μετανάστευση και στη διαχείριση των συνόρων πριν αποσύρει την αντίρρησή της. Η Κύπρος βρίσκεται πλέον απέναντι στην ίδια θεσμική πραγματικότητα: ένα κράτος μπορεί να κρατήσει τον φάκελο ανοιχτό μέχρι να λάβει τις εγγυήσεις που ζητεί.

Καμία πρωτεύουσα δεν έχει απειλήσει με βέτο. Τα πολιτικά σημάδια, όμως, είναι ευανάγνωστα. Στη Γερμανία, η εσωτερική συζήτηση για τη Σένγκεν έχει ήδη συνδεθεί με τη μετανάστευση: ο πολιτικός της CSU Αλεξάντερ Ντόμπριντ έχει εξαρτήσει τον τερματισμό των γερμανικών συνοριακών ελέγχων από τη λειτουργία του Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου, του πλαισίου της ΕΕ για την κατανομή ευθύνης στους αιτούντες άσυλο που παραμένει πολιτικά δύσκολο στην εφαρμογή του (t-online). Μια κυβέρνηση που πιέζεται εσωτερικά στο μεταναστευτικό έχει έναν σχετικά ανέξοδο τρόπο να δείξει αυστηρότητα: να ζητήσει πρόσθετες διαβεβαιώσεις από μια μικρή υποψήφια χώρα πριν πει το «ναι».

Μακρύς δρόμος μετά τον Σεπτέμβριο

Η κυπριακή κυβέρνηση προβάλλει την εικόνα επιτάχυνσης. Οι ανεξάρτητες νομικές εκτιμήσεις δείχνουν μεγαλύτερη αναμονή. Σύμφωνα με την DPCA, ένα ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα φθάνει στα τέλη του 2027 ή στις αρχές του 2028, αν συνυπολογιστεί το διάστημα ανάμεσα στην απόφαση του Συμβουλίου και στην πρακτική εφαρμογή. Η Revera Legal έχει υποστηρίξει ότι οι δοκιμές αντοχής στο μεταναστευτικό, οι μεταβατικές περίοδοι και η νομοθετική διευθέτηση της Πράσινης Γραμμής καθιστούν μη ρεαλιστική την ένταξη μέσα στο 2026.

Για τη Λευκωσία, το διακύβευμα δεν περιορίζεται στις ουρές των διαβατηρίων. Η ένταξη στη Σένγκεν θα δέσει την Κύπρο βαθύτερα με τις ευρωπαϊκές υποδομές ασφαλείας, ενισχύοντας τη θεσμική θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας σε μια περίοδο κατά την οποία το θαλάσσιο σύνορό της βρίσκεται στο επίκεντρο της έντασης ΕΕ-Τουρκίας για τις έρευνες φυσικού αερίου και τις μεταναστευτικές διαδρομές (Τα Νέα).

Η Επιτροπή είπε ότι η Κύπρος είναι έτοιμη. Το Συμβούλιο θα κρίνει αν η τεχνική ετοιμότητα αρκεί ή αν η διαίρεση του νησιού εξακολουθεί να δίνει σε κάποια πρωτεύουσα λόγο να περιμένει.