Η Κύπρος δίνει €2,000 για επιστροφές Σύρων

Η Κύπρος ενεργοποίησε πρόγραμμα εθελοντικής επιστροφής που προσφέρει χρήματα σε Σύρους οι οποίοι είτε έχουν ήδη καθεστώς διεθνούς προστασίας είτε περιμένουν ακόμη την απόφαση για το άσυλό τους, ώστε να επιστρέψουν σε μια χώρα την οποία η ΕΕ δεν έχει χαρακτηρίσει ασφαλή. Το πρόγραμμα δεν αφαιρεί από κανέναν το νομικό του καθεστώς. Κάνει όμως την αναχώρηση οικονομικά ελκυστική για ανθρώπους που ο νόμος εξακολουθεί να θεωρεί προστατευόμενους, παρακάμπτοντας στην πράξη τη νομική διαδικασία που απαιτεί το ευρωπαϊκό δίκαιο ασύλου πριν ένα κράτος μπορέσει να τους απομακρύνει αναγκαστικά.

Ο σχεδιασμός που χωρίζει την οικογένεια

Ο υφυπουργός Μετανάστευσης Νικόλας Ιωαννίδης παρουσίασε το αναθεωρημένο πρόγραμμα στις 9 Ιουνίου, αξιοποιώντας την εμπειρία πιλοτικού σχήματος του 2025 στο οποίο συμμετείχαν περίπου 900 άνθρωποι. Απευθύνεται σε συριακές οικογένειες και σε ζευγάρια χωρίς παιδιά, όπου τουλάχιστον ο ένας σύζυγος είχε υποβάλει αίτηση ή είχε λάβει προστασία πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2024. Η προσφορά προβλέπει 2.000 ευρώ για κάθε ενήλικο που επιστρέφει, 1.500 ευρώ για κάθε παιδί και επιπλέον 1.000 ευρώ ανά οικογένεια όταν η προστασία έχει ήδη χορηγηθεί. Ένα ενήλικο μέλος της οικογένειας μπορεί να παραμείνει στην Κύπρο με διετή άδεια εργασίας (Cyprus Mail).

Αυτός ο οικογενειακός διαχωρισμός είναι το πιο αιχμηρό σημείο του σχεδίου. Δημιουργεί οικονομικό κίνητρο ώστε ο ένας σύζυγος να φύγει, ενώ ο άλλος διατηρεί ένα νόμιμο πάτημα στην Ευρώπη, χωρίς να ενεργοποιείται η διαδικασία που απαιτεί το ευρωπαϊκό δίκαιο για τις αναγκαστικές επιστροφές.

Πώς το «εθελοντικό» παρακάμπτει τις εγγυήσεις

Το ευρωπαϊκό δίκαιο ασύλου θέτει υψηλό όριο για την άρση της προστασίας. Με βάση την Οδηγία για την Αναγνώριση, δηλαδή τον ευρωπαϊκό κανόνα που ορίζει ποιος δικαιούται καθεστώς πρόσφυγα, ένα κράτος-μέλος μπορεί να ανακαλέσει την προστασία μόνο αν αποδείξει, κατά περίπτωση, ότι οι αρχικές συνθήκες έχουν αλλάξει με «ουσιαστικό και μη προσωρινό τρόπο» (Οδηγία 2011/95/ΕΕ). Το Δικαστήριο της ΕΕ το επιβεβαίωσε στην απόφαση Abdulla: η παύση του καθεστώτος προϋποθέτει πραγματική και διαρκή αλλαγή των συνθηκών επί του πεδίου (Δικαστήριο της ΕΕ). Ένα πρόγραμμα εθελοντικής επιστροφής κινείται έξω από αυτό το πλαίσιο. Αν κάποιος δεχθεί να φύγει, το κράτος δεν χρειάζεται ποτέ να αποδείξει ότι η Συρία είναι ασφαλής.

Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες επιμένει ότι οι επιστροφές στη Συρία πρέπει να είναι «ενημερωμένες, εθελοντικές, ασφαλείς και αξιοπρεπείς» και καλεί τα κράτη να απέχουν από αναγκαστικές επιστροφές προς οποιοδήποτε τμήμα της χώρας (Ύπατη Αρμοστεία). Όταν όμως το πρόγραμμα απευθύνεται σε ανθρώπους που τελούν υπό ενεργή προστασία, το ερώτημα γίνεται πιο συγκεκριμένο: πόσο εθελοντική είναι μια απόφαση που διαμορφώνεται από χρηματικά κίνητρα και από ένα πολιτικό κλίμα ολοένα πιο εχθρικό προς τους αιτούντες άσυλο; Ο σχεδιασμός του προγράμματος επιτρέπει στο κράτος να μη χρειαστεί να απαντήσει.

Η πρακτική παράκαμψη ενός συστήματος επιστροφών που δεν λειτουργεί

Το κυπριακό σχήμα δεν είναι μεμονωμένη κίνηση. Μόνο περίπου 28 τοις εκατό των εντολών επιστροφής στην ΕΕ εκτελούνται πράγματι, ένα κενό αξιοπιστίας που ωθεί τις κυβερνήσεις σε εναλλακτικές λύσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξε τον Ιούνιο του 2026 σε πολιτική συμφωνία για νέο Κανονισμό Επιστροφών, με στόχο ταχύτερες απομακρύνσεις και μικρότερα περιθώρια δικαστικής αμφισβήτησης (Επιτροπή). Η Ελλάδα, από την πλευρά της, προωθεί κόμβους επιστροφής εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, στο πλαίσιο ομάδας πέντε χωρών με την Αυστρία, τη Δανία, τη Γερμανία και την Ολλανδία, οι οποίες συνεργάζονται με την Ύπατη Αρμοστεία για τον σχεδιασμό των εγκαταστάσεων (EUobserver, Euronews Greece).

Το κυπριακό πρόγραμμα επιλέγει ελαφρύτερη διαδρομή. Δεν απαιτεί νομοθετική αλλαγή, διμερή συμφωνία ή νέα υποδομή. Λειτουργεί μέσα στο υφιστάμενο νομικό πλαίσιο. Ακριβώς στο χάσμα ανάμεσα στη θεσμική επιφυλακτικότητα και την εθνική ανυπομονησία βρίσκει χώρο να κινηθεί.

Ο Οργανισμός της ΕΕ για το Άσυλο ανέφερε το 2026 ότι πολλές χώρες ανέστειλαν τις αποφάσεις για την προστασία Σύρων μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, επειδή η πραγματική βάση για την αξιολόγηση της ασφάλειας παρέμενε ασαφής (Οργανισμός της ΕΕ για το Άσυλο μέσω ReliefWeb). Η αναστολή αυτή είναι μια έντιμη θεσμική παραδοχή: τα στοιχεία για τη Συρία δεν έχουν ακόμη κριθεί επαρκή. Το κυπριακό πρόγραμμα προηγείται αυτής της αξιολόγησης, πληρώνοντας ανθρώπους για να επιστρέψουν σε μια χώρα της οποίας την ασφάλεια δεν έχει πιστοποιήσει κανένα όργανο της ΕΕ.

Η φωνή που λείπει είναι των ίδιων των Σύρων. Δεν υπάρχουν δημοσιευμένα στοιχεία για το πώς επαληθεύεται η συναίνεση, ποια προσφυγή έχει κάποιος αν επιστρέψει και βρεθεί σε κίνδυνο ή αν οι οικογένειες μπορούν να αποκτήσουν ξανά πρόσβαση σε προστασία μετά την αναχώρηση. Οι λεπτομέρειες του προγράμματος προέρχονται από υπουργική παρουσίαση που μετέδωσε το Cyprus Mail, όχι από δημοσιευμένο νομικό κείμενο. Οι άνθρωποι των οποίων η ζωή αναδιαμορφώνεται από αυτό το πρόγραμμα δεν φαίνεται, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, να είχαν τεκμηριωμένο ρόλο στον σχεδιασμό του.