Κυπριακό ψαλίδι 33 δισ. ευρώ στον προϋπολογισμό της ΕΕ

Ο επόμενος επταετής προϋπολογισμός της ΕΕ πέρασε από τη φάση των γενικών θέσεων στη σύγκρουση για πραγματικά χρήματα. Η πρώτη συμβιβαστική πρόταση δείχνει καθαρά το δίλημμα: θα συνεχίσει η Ευρώπη να χρηματοδοτεί δρόμους, αγροτικές ενισχύσεις και περιφέρειες που οι πολίτες βλέπουν άμεσα ή θα μεταφέρει μεγαλύτερο βάρος στην ανταγωνιστικότητα, την άμυνα και την έρευνα; Η απάντηση θα καθορίσει τις επενδύσεις στα 27 κράτη-μέλη έως το 2034.

Δύο στρατόπεδα, ένας προϋπολογισμός

Το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο είναι το ανώτατο όριο δαπανών της ΕΕ. Ορίζει πόσα μπορεί να ξοδέψει η Ένωση, σε βάθος επταετίας, για πεδία που ξεκινούν από τις αγροτικές επιδοτήσεις και φτάνουν έως τις ερευνητικές χρηματοδοτήσεις. Ο νέος κύκλος αφορά την περίοδο 2028-2034, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει πακέτο σχεδόν 2 τρισ. ευρώ. Η συμφωνία απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο, όπως προβλέπει το άρθρο 312 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ, άρα κάθε πρωτεύουσα έχει δικαίωμα βέτο (άρθρο 312 ΣΛΕΕ). Αυτό μετατρέπει τον προϋπολογισμό στη μεγαλύτερη διαπραγμάτευση πακέτου της Ευρώπης.

Η Κύπρος, που ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου και συντονίζει τις διαπραγματεύσεις, έβαλε στις 11 Ιουνίου τους πρώτους συγκεκριμένους αριθμούς στο τραπέζι. Η πρότασή της μειώνει το σχέδιο της Κομισιόν κατά περίπου 2 τοις εκατό, δηλαδή κατά σχεδόν 32,8 δισ. ευρώ (EUNews, Reuters μέσω ThePrint). Η περικοπή, όμως, δεν μοιράζεται οριζόντια. Η πολιτική συνοχής, δηλαδή το βασικό εργαλείο της ΕΕ για επενδύσεις σε φτωχότερες περιφέρειες, ανεβαίνει από περίπου 404,9 δισ. ευρώ σε 410,1 δισ. ευρώ. Οι άμεσες πληρωμές της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής αυξάνονται οριακά, από περίπου 259,2 δισ. ευρώ σε 261 δισ. ευρώ (EUalive, Democrata). Στα χαρτιά, αυτό μοιάζει με προστασία. Σε επταετή ορίζοντα και με τον πληθωρισμό ενσωματωμένο, όμως, σημαίνει μείωση σε πραγματικούς όρους: το ποσό ανεβαίνει, αλλά αγοράζει λιγότερα.

Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, που σχεδιάστηκε για να περιορίσει το χάσμα καινοτομίας της Ευρώπης έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας, φέρεται να μειώνεται από περίπου 398 δισ. ευρώ σε 383 δισ. ευρώ. Περικοπές αντιμετωπίζουν επίσης οι γραμμές για την έρευνα και την άμυνα (Europaportalen).

Οι χθεσινές προτεραιότητες ή οι αυριανές;

Οι αντιδράσεις κινήθηκαν σε προβλέψιμες γραμμές. Δεκαέξι κράτη-μέλη, με επικεφαλής την Ισπανία, την Ιταλία, την Πολωνία και την Ελλάδα, υπέγραψαν κοινή δήλωση υπέρ της συνοχής, της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και της αλιείας, τις οποίες παρουσίασαν ως πολιτικές κατοχυρωμένες από τις Συνθήκες. Τις χαρακτήρισαν τις «πιο ορατές πολιτικές της ΕΕ» για τους πολίτες και υποστήριξαν ότι, ακόμη και στην αρχική πρόταση της Κομισιόν, υφίστανται περικοπές σε πραγματικούς όρους (ισπανικό υπουργείο Εξωτερικών). Η Πορτογαλία πήγε ένα βήμα παραπέρα, χαιρετίζοντας την κυπριακή εκδοχή ως «ειλικρινά καλύτερη», επειδή το εθνικό της κονδύλι, δηλαδή το εγγυημένο μερίδιο ευρωπαϊκών πόρων που προορίζεται για τη Λισαβόνα, θα μπορούσε να αυξηθεί κατά περίπου 1,6 δισ. ευρώ σε σχέση με το σχέδιο της Επιτροπής (Observador, ECO).

Στην άλλη πλευρά, ο Ολλανδός υπουργός Οικονομικών Έλκο Χάινεν χαρακτήρισε τον συμβιβασμό «κουτί που δεν περνά», επειδή χρηματοδοτεί τις «χθεσινές προτεραιότητες» αντί για τις «αυριανές προκλήσεις» (ANP). Η Γερμανία απέρριψε την πρόταση ως ανεπαρκή βάση διαπραγμάτευσης, καθώς καταβάλλει στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό περισσότερα από όσα λαμβάνει και ζητά αυστηρότερο έλεγχο δαπανών (Spiegel). Η Σουηδία αντέτεινε ότι η γεωργία προστατεύεται, ενώ η ανταγωνιστικότητα και η άμυνα πιέζονται. Ο υπουργός Εξωτερικών του Λουξεμβούργου, Ξαβιέ Μπετέλ, παρομοίασε την ατμόσφαιρα της διαπραγμάτευσης με παζάρι στο Μαρακές (RMF24).

Ποιος ελέγχει τα χρήματα

Η πιο αθόρυβη σύγκρουση αφορά τη διακυβέρνηση. Η Κομισιόν θέλει να συγχωνεύσει αρκετά υφιστάμενα ταμεία σε ένα ενιαίο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης για κάθε χώρα, με ορόσημα και στόχους απόδοσης που θυμίζουν το Ταμείο Ανάκαμψης της πανδημίας. Οι υποστηρικτές το παρουσιάζουν ως απλοποίηση. Οι επικριτές το βλέπουν ως συγκέντρωση εξουσίας.

Οι φορείς της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης προειδοποιούν ότι η μεταρρύθμιση μπορεί να μεταφέρει ισχύ από τις περιφέρειες στις εθνικές πρωτεύουσες. Το Συμβούλιο Ευρωπαϊκών Δήμων και Περιφερειών, που εκπροσωπεί τις τοπικές αρχές, εκτιμά ότι η συνοχή θα μπορούσε να περιοριστεί περίπου στο ένα πέμπτο του συνολικού προϋπολογισμού της ΕΕ, από σχεδόν το ένα τρίτο σήμερα. Η Bankwatch σημειώνει ότι τα περιφερειακά κεφάλαια στα νέα σχέδια θα είναι προαιρετικά και όχι υποχρεωτικά, κάτι που σημαίνει ότι περιοχές μεσαίου εισοδήματος ή υπό ανάπτυξη μπορεί να χάσουν στοχευμένη χρηματοδότηση. Η ίδια αλλαγή που μειώνει τη γραφειοκρατία για τις διοικήσεις μπορεί να μειώσει και τη διαπραγματευτική δύναμη των δήμων και των φτωχότερων περιφερειών.

Τι πρέπει να παρακολουθήσουμε

Τίποτα δεν έχει κλείσει. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απέρριψε στις 16 Ιουνίου το πρώτο σχέδιο του Συμβουλίου και ζήτησε αύξηση του προϋπολογισμού κατά 10 τοις εκατό, μαζί με νέες πηγές εσόδων (Euronews). Επειδή το Κοινοβούλιο πρέπει να δώσει τη συγκατάθεσή του για να τεθεί σε ισχύ οποιοδήποτε Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, το Συμβούλιο δεν μπορεί απλώς να επιβάλει μια πιο σφιχτή συμφωνία. Η Κύπρος επιδιώκει συνολική συμφωνία έως το τέλος του 2026. Αν το χρονοδιάγραμμα χαθεί, η ΕΕ θα μπει στο 2028 χωρίς οριστικοποιημένο προϋπολογισμό, με αναγκαστική ετήσια ανανέωση των ορίων του παλαιού πλαισίου. Στην πράξη, αυτό παγώνει νέα προγράμματα και καθυστερεί επενδύσεις σε όλη την ήπειρο, την ώρα που η πίεση ανταγωνιστικότητας από τις ΗΠΑ και την Κίνα εντείνεται.