Η Κύπρος ξεκλειδώνει 120 εκατ. ευρώ

Στις 14 Ιουλίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την εκταμίευση 120 εκατ. ευρώ από τους πόρους ανάκαμψης προς την Κύπρο, κρίνοντας ότι η χώρα είχε εκπληρώσει 22 ορόσημα και 5 στόχους (CNA, The European Sting). Την ίδια εβδομάδα, όμως, η ίδια Επιτροπή κατέγραφε στην ετήσια έκθεσή της για το κράτος δικαίου ότι η Λευκωσία έχει προχωρήσει ελάχιστα στη μεταρρύθμιση της εποπτείας των διώξεων, στην ενίσχυση της εφαρμογής των κανόνων κατά της διαφθοράς και στην επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης (Επιτροπή). Οι δύο αξιολογήσεις προέρχονται από τον ίδιο θεσμό, αφορούν την ίδια χώρα και δημοσιοποιήθηκαν με διαφορά λίγων ημερών. Δεν αναιρούν η μία την άλλη. Ακριβώς εκεί βρίσκεται το πρόβλημα.

Δύο συστήματα, ένα τυφλό σημείο

Η ΕΕ ασκεί πίεση στα κράτη-μέλη για ζητήματα διακυβέρνησης μέσα από δύο παράλληλες διαδρομές. Η ετήσια έκθεση για το κράτος δικαίου καταγράφει αδυναμίες, αλλά δεν συνεπάγεται άμεσες οικονομικές κυρώσεις. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, δηλαδή το μεταπανδημικό ταμείο της ΕΕ που είναι γνωστό ως RRF, εκταμιεύει χρήματα μόνο όταν μια χώρα ολοκληρώνει προσυμφωνημένες μεταρρυθμίσεις, τα λεγόμενα ορόσημα και τους στόχους (EUR-Lex). Οι δύο διαδρομές τέμνονται στη μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης. Μόνο η μία, όμως, ενεργοποιεί πληρωμές. Έτσι, μια κυβέρνηση μπορεί να καλύπτει αρκετές τεχνικές προϋποθέσεις του RRF ώστε να λάβει μια δόση, ενώ οι προειδοποιήσεις για τη θεσμική ποιότητα παραμένουν εγκλωβισμένες σε άλλη έκθεση.

Η μεταρρύθμιση της Νομικής Υπηρεσίας στην Κύπρο δείχνει το πρακτικό κόστος αυτής της διάκρισης. Σήμερα, ο Γενικός Εισαγγελέας μπορεί να αποφασίσει ότι μια ποινική υπόθεση δεν θα οδηγηθεί σε δίωξη, χωρίς ανεξάρτητο όργανο να μπορεί να ελέγξει την απόφαση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ζητήσει επανειλημμένα τη δημιουργία μηχανισμού εποπτείας (Επιτροπή). Χωρίς τέτοιο μηχανισμό, ευαίσθητες πολιτικά υποθέσεις μπορούν να κλείνουν αθόρυβα, χωρίς εξωτερικό έλεγχο, γεγονός που αποδυναμώνει κάθε υπόσχεση για ουσιαστική καταπολέμηση της διαφθοράς. Στην έκθεση για το κράτος δικαίου, η μεταρρύθμιση εμφανίζεται ως εκκρεμότητα. Τα δημόσια έγγραφα της πληρωμής θα έπρεπε να καθιστούν σαφές αν αποτελούσε και όρο για τη συγκεκριμένη δόση (Σχέδιο Ανάκαμψης Κύπρου). Η Επιτροπή μπορεί, με άλλα λόγια, να περιγράφει το πρόβλημα και ταυτόχρονα να αποδεσμεύει χρήματα για άλλα ορόσημα.

Όταν η Βουλή λέει όχι

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας βασίζεται στην παραδοχή ότι οι εθνικές κυβερνήσεις θα παραδώσουν τις μεταρρυθμίσεις που έχουν υποσχεθεί. Δεν διαχειρίζεται επαρκώς την περίπτωση όπου το κοινοβούλιο αρνείται. Στις 14 Ιουλίου, η κυπριακή Βουλή των Αντιπροσώπων απέρριψε φόρο ταφής αποβλήτων, συνδεδεμένο με ορόσημο του σχεδίου ανάκαμψης, με 26 ψήφους έναντι 19 (BNR). Η μεταρρύθμιση είχε συμφωνηθεί μεταξύ Λευκωσίας και Βρυξελλών και είχε ενταχθεί ως όρος πληρωμής. Η Βουλή την απέρριψε ούτως ή άλλως. Ο ίδιος ο φόρος είναι το δευτερεύον στοιχείο. Το βασικό είναι ότι η ευρωπαϊκή πίεση δεν μπορεί να διατάξει μια εθνική νομοθετική πλειοψηφία.

Η Βουλγαρία δείχνει την ίδια τριβή, αλλά με πιο ασφυκτικό χρονοδιάγραμμα. Ο πρώην αναπληρωτής πρωθυπουργός Ατανάς Πεκάνοφ προειδοποίησε ότι η χώρα έχει 45 ημέρες για να διορίσει επιτρόπους κατά της διαφθοράς, να χρηματοδοτήσει το αρμόδιο όργανο και να εξασφαλίσει εγκαταστάσεις, διαφορετικά κινδυνεύει να χάσει πόρους ανάκαμψης (Fakti). Τα βουλγαρικά μέσα κάλυψαν την έκτακτη συνεδρίαση της κυπριακής Βουλής με την ίδια λογική: ψηφίστε τους νόμους ή χάνετε ευρωπαϊκά κονδύλια. Και στις δύο περιπτώσεις, το δίλημμα είναι κοινό. Η αιρεσιμότητα της ΕΕ αυξάνει το κόστος της καθυστέρησης, αλλά δεν μπορεί να ακυρώσει μια κοινοβουλευτική ψήφο.

Οι κανόνες του RRF είναι κοινοί για όλα τα κράτη-μέλη. Το αν θα λειτουργήσουν ως πραγματικός μοχλός πίεσης κρίνεται από την εθνική πολιτική. Το σχέδιο ανάκαμψης της Πολωνίας είχε παγώσει επί κυβέρνησης που αντιστεκόταν στις δικαστικές μεταρρυθμίσεις· η αλλαγή εξουσίας έφερε διορθωτικές κινήσεις και πρόσβαση στα κονδύλια (CER). Η Ουγγαρία αποδέχθηκε 27 «υπερ-ορόσημα» για τη διαφθορά, τις δημόσιες συμβάσεις και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης (Telex). Τα φιλοκυβερνητικά μέσα τα παρουσιάζουν όχι ως προσυμφωνημένες δεσμεύσεις, αλλά ως πολιτικό κόστος της συμμετοχής στην ΕΕ (HVG). Ίδιοι κανόνες, αντίθετα πολιτικά αποτελέσματα.

Το πρόβλημα της ορατότητας

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει εντοπίσει τη βαθύτερη θεσμική αδυναμία. Στην ειδική έκθεση 14/2026, διαπιστώνει ότι ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εξακολουθεί να έχει κενά ιχνηλασιμότητας και διαφάνειας: οι εξωτερικοί παρατηρητές δεν μπορούν πάντοτε να δουν καθαρά γιατί εγκρίθηκε ή παρακρατήθηκε μια πληρωμή (ΕΕΣ). Αν η Επιτροπή χρησιμοποιεί τη χρηματοδοτική πίεση για να προωθήσει μεταρρυθμίσεις διακυβέρνησης, η βάση κάθε απόφασης πρέπει να είναι ορατή στα εθνικά κοινοβούλια, στους ελεγκτικούς θεσμούς και στους πολίτες.

Η Κύπρος δεν συνιστά ευρωπαϊκή κρίση. Αναδεικνύει, όμως, μια επιλογή σχεδιασμού που η ΕΕ δεν έχει ακόμη συμφιλιώσει με τις πολιτικές της φιλοδοξίες. Η Επιτροπή έχει δημιουργήσει ένα σύστημα στο οποίο η αιρεσιμότητα λειτουργεί ορόσημο προς ορόσημο, ενώ οι προειδοποιήσεις για το κράτος δικαίου κινούνται σε χωριστή διοικητική τροχιά. Αν αυτός ο διαχωρισμός είναι συνειδητός, η Επιτροπή οφείλει να το πει καθαρά πριν από την επόμενη σύγκρουση για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.