Το ψηφιακό ευρώ απέναντι σε Visa και Mastercard

Η ευρωπαϊκή αγορά ψηφιακών πληρωμών βρίσκεται σε κατάσταση στρατηγικής εξάρτησης. Περίπου τα δύο τρίτα των συναλλαγών με κάρτα στην ευρωζώνη περνούν από τη Visa και τη Mastercard (ΕΚΤ, Journal of Competition Law & Economics), ενώ δεκατρείς από τις 21 χώρες της ευρωζώνης δεν διαθέτουν εγχώριο σύστημα καρτών που να λειτουργεί στα ταμεία των καταστημάτων (Bundesbank). Στις 23 Ιουνίου, η Επιτροπή Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ψήφισε υπέρ της προώθησης του κανονισμού για το ψηφιακό ευρώ, ανοίγοντας τον δρόμο για την ψηφοφορία στην ολομέλεια (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Το ψηφιακό ευρώ θα είναι ηλεκτρονικό χρήμα που εκδίδεται από την ΕΚΤ, δηλαδή την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα που διαχειρίζεται το ευρώ, και θα διανέμεται μέσω των εμπορικών τραπεζών. Δεν είναι κρυπτονόμισμα. Είναι ευρώ, με σταθερή αξία ένα προς ένα, και στηρίζεται στην κεντρική τράπεζα αντί σε μια ιδιωτική εταιρεία (ΕΚΤ). Στην πράξη, πρόκειται για τη μεταφορά των μετρητών στο ψηφιακό περιβάλλον: δημόσιο χρήμα που κατέχει απευθείας ο πολίτης, όχι τραπεζική κατάθεση σε ιδιωτικό ίδρυμα.

Γιατί χωρίς εναλλακτική δεν υπάρχει έλεγχος

Η Visa και η Mastercard επεξεργάζονται πληρωμές με αποτελεσματικότητα. Όταν όμως σχεδόν όλη η κίνηση περνά από ξένα δίκτυα, η Ευρώπη δεν ελέγχει πλήρως ούτε το κόστος ούτε τα τεχνικά πρότυπα ούτε την ανθεκτικότητα των δικών της ψηφιακών πληρωμών. Αν τα δίκτυα αυτά αυξήσουν τις χρεώσεις, αλλάξουν τους όρους ή αντιμετωπίσουν διακοπές λειτουργίας, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και οι καταναλωτές δεν έχουν πραγματική εναλλακτική.

Το γερμανικό girocard δείχνει το κενό. Λειτουργεί εντός της Γερμανίας, αλλά φτάνει στα ξένα τερματικά μόνο επειδή «πατά» στις υποδομές της Visa ή της Mastercard (Bundesbank). Στις διασυνοριακές πληρωμές με κάρτα εντός της ευρωζώνης, το μερίδιο που περνά από μη ευρωπαϊκά δίκτυα πλησιάζει το 100 τοις εκατό, σύμφωνα με αξιωματούχους της ΕΚΤ (Le Monde). Η Γαλλία έχει τις Cartes Bancaires, η Ιταλία το Bancomat, η Ολλανδία το iDEAL. Κανένα από αυτά δεν λειτουργεί απρόσκοπτα σε όλη την ευρωζώνη, ενώ το συνολικό τους βάρος μειώνεται: τα διεθνή συστήματα καρτών ανέβηκαν από περίπου 56 τοις εκατό των πληρωμών με κάρτα στην ευρωζώνη το 2017 σε περίπου 61 τοις εκατό το 2022 (Journal of Competition Law & Economics).

Το ψηφιακό ευρώ θα δημιουργούσε ένα ενιαίο τεχνικό πρότυπο, ώστε κάθε τηλέφωνο, κάρτα ή τερματικό στην ευρωζώνη να μπορεί να διεκπεραιώνει πληρωμές απευθείας. Έτσι θα περιοριζόταν η ανάγκη να δρομολογούνται οι συναλλαγές μέσω αμερικανικών δικτύων. Το σχέδιο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προβλέπει ότι οι περισσότερες επιχειρήσεις που ήδη δέχονται ψηφιακές πληρωμές θα πρέπει να αποδέχονται και το ψηφιακό ευρώ, ότι θα τεθεί ανώτατο όριο στις χρεώσεις των εμπόρων, δηλαδή στα ποσά που πληρώνουν τα καταστήματα κάθε φορά που ο πελάτης περνά μια κάρτα, και ότι οι βασικοί λογαριασμοί θα είναι δωρεάν για τους χρήστες (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, EU Perspectives).

Οι τράπεζες κινδυνεύουν να χάσουν φθηνή χρηματοδότηση

Οι καταναλωτές θα αποκτούσαν μια δωρεάν δημόσια επιλογή πληρωμών, λειτουργική τόσο στο διαδίκτυο όσο και εκτός σύνδεσης. Για τις συναλλαγές εκτός σύνδεσης, το κείμενο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προβλέπει ότι τα δεδομένα της πληρωμής θα παραμένουν στη συσκευή, αντί να περνούν από τράπεζες ή παρόχους πληρωμών (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Οι έμποροι θα μπορούσαν να ωφεληθούν αν ο ανταγωνισμός συμπιέσει τις προμήθειες: σύμφωνα με τη Le Monde, η Visa και η Mastercard εισπράττουν σήμερα περίπου 2 δισ. ευρώ τον χρόνο από ευρωπαϊκές επιχειρήσεις σε διατραπεζικές προμήθειες και χρεώσεις συστημάτων (Le Monde).

Οι τράπεζες είναι οι παίκτες με το μεγαλύτερο δίλημμα. Θα διανέμουν το ψηφιακό ευρώ και θα διατηρούν τη σχέση με τον πελάτη, αλλά κινδυνεύουν να χάσουν καταθέσεις. Αν οι πολίτες μεταφέρουν χρήματα από τους συνηθισμένους τραπεζικούς λογαριασμούς σε ψηφιακά πορτοφόλια ευρώ, οι τράπεζες χάνουν μια φθηνή πηγή χρηματοδότησης, την οποία σήμερα χρησιμοποιούν για να χορηγούν δάνεια. Αυτό μπορεί να αυξήσει το κόστος δανεισμού σε όλη την οικονομία.

Το μέγεθος του κινδύνου παραμένει ανοιχτό. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Reuters, προσομοιώσεις της ΕΚΤ δείχνουν ότι, με όριο διακράτησης 3.000 ευρώ ανά άτομο, έως 699 δισ. ευρώ, δηλαδή 8,2 τοις εκατό των καταθέσεων νοικοκυριών και επιχειρήσεων στην ευρωζώνη, θα μπορούσαν να φύγουν από τους τραπεζικούς λογαριασμούς (Marketscreener/Reuters). Πρόκειται για σενάριο, όχι για πρόβλεψη. Εξηγεί όμως γιατί οι γερμανικές τράπεζες έχουν χαρακτηρίσει το εγχείρημα «κρατική παράλληλη προσφορά» χωρίς σαφή προστιθέμενη αξία (Handelsblatt). Αμφισβητούμενο είναι και το κόστος κατασκευής του συστήματος: η ΕΚΤ το υπολογίζει σε 4 έως 5,8 δισ. ευρώ σε βάθος τετραετίας, ενώ εκτιμήσεις από τον τραπεζικό κλάδο το ανεβάζουν έως τα 18 με 30 δισ. ευρώ (Marketscreener/Reuters).

Η πραγματική δοκιμασία είναι η χρήση

Η ψήφος στην επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι μόνο ένα στάδιο. Απομένουν η έγκριση από την ολομέλεια, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ του Κοινοβουλίου και των κρατών-μελών, καθώς και η τελική απόφαση του Συμβουλίου. Η ΕΚΤ έχει μιλήσει για πιλοτικές συναλλαγές από τα μέσα του 2027 και για πιθανή πρώτη έκδοση το 2029 (ΕΚΤ, EUNews).

Το δυσκολότερο ερώτημα είναι αν θα το χρησιμοποιήσει κανείς. Ένα δίκτυο πληρωμών από το οποίο δεν περνούν χρήματα προσφέρει κυριαρχία μόνο στα χαρτιά. Τα ποσοστά υιοθέτησης ανά χώρα, το πραγματικό κόστος για τους εμπόρους μετά την τεχνική ενσωμάτωση και η στάση των τραπεζών, αν δηλαδή θα προωθήσουν ενεργά το προϊόν ή θα το αφήσουν στο περιθώριο, θα μετρήσουν περισσότερο από τη διατύπωση οποιουδήποτε κανονισμού. Η Ευρώπη έχει διαγνώσει σωστά την εξάρτησή της. Το αν μπορεί να αλλάξει τη συνήθεια των πληρωμών παραμένει ανοιχτό στοίχημα.