Η CETA κρίνεται στο Δουβλίνο

Τον Οκτώβριο, ιρλανδικό δικαστήριο θα εξετάσει συνταγματική προσφυγή κατά μίας από τις σημαντικότερες εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ. Η ευρωβουλευτής του Σιν Φέιν Λιν Μπόιλαν στράφηκε κατά της ιρλανδικής κυβέρνησης, υποστηρίζοντας ότι η νέα νομοθεσία για την κύρωση της CETA, της εμπορικής συμφωνίας ανάμεσα στην ΕΕ και τον Καναδά, δεν αντέχει στον συνταγματικό έλεγχο (Irish Times). Πίσω από μια φαινομενικά εσωτερική νομική διαφορά βρίσκεται μια μόνιμη αδυναμία της ευρωπαϊκής εμπορικής πολιτικής: οι Βρυξέλλες μπορούν να διαπραγματευθούν και να θέσουν σε εφαρμογή μια συμφωνία, αλλά το σύνταγμα ενός κράτους-μέλους αρκεί για να την κρατήσει νομικά ανολοκλήρωτη επί χρόνια.

Το εμπορικό σκέλος της CETA εφαρμόζεται ήδη. Σχεδόν όλοι οι δασμοί ανάμεσα στην ΕΕ και τον Καναδά καταργήθηκαν όταν η συμφωνία άρχισε να ισχύει προσωρινά, τον Σεπτέμβριο του 2017 (Συμβούλιο της ΕΕ, Western People). Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις στη μεταποίηση και στον αγροδιατροφικό τομέα ωφελούνται από χαμηλότερα εμπόδια, ενώ μπορούν να διεκδικούν και καναδικές δημόσιες συμβάσεις (Rijksoverheid). Το γερμανικό ινστιτούτο ifo είχε προβλέψει μακροπρόθεσμη αύξηση 0,19% στο πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα, δηλαδή στο εισόδημα ανά πολίτη αφού αφαιρεθεί ο πληθωρισμός, από την εφαρμογή της CETA (consulting.de). Σε επίπεδο οικονομίας το μέγεθος είναι μικρό, αλλά για συγκεκριμένους κλάδους τα οφέλη έχουν ήδη αρχίσει να καταγράφονται. Το ερώτημα, επομένως, είναι γιατί η συμφωνία παραμένει ατελής.

Το επενδυτικό δικαστήριο που διχάζει

Η CETA είναι «μικτή συμφωνία»: ορισμένα τμήματά της εμπίπτουν στις αρμοδιότητες των Βρυξελλών, ενώ άλλα αγγίζουν πεδία που παραμένουν στα κράτη-μέλη (Συμβούλιο της ΕΕ). Για να αποκτήσει πλήρη νομική ισχύ, κάθε χώρα της ΕΕ πρέπει να την κυρώσει σύμφωνα με τους δικούς της συνταγματικούς κανόνες. Το τμήμα που εκκρεμεί είναι το Σύστημα Δικαστηρίου Επενδύσεων, ένα μόνιμο δικαιοδοτικό όργανο στο οποίο ξένος επενδυτής που καλύπτεται από τη CETA θα μπορούσε να προσφύγει κατά κυβέρνησης για παραβίαση επενδυτικών δεσμεύσεων, έξω από τα κοινά δικαστήρια της χώρας αυτής (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Εκεί βρίσκεται και ο πυρήνας της αντίδρασης: ξένες εταιρείες θα αποκτούσαν μια ειδική νομική οδό που δεν είναι διαθέσιμη σε εγχώριες επιχειρήσεις ή πολίτες.

Το 2022, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας έκρινε ότι η χώρα δεν μπορούσε, με το τότε ισχύον δίκαιο, να κυρώσει τη CETA, επειδή το σύστημα επενδυτικού δικαστηρίου θα άφηνε τα ιρλανδικά δικαστήρια χωρίς ουσιαστική δυνατότητα ελέγχου των αποφάσεων του διεθνούς οργάνου (Comhlámh). Με πλειοψηφία 6-1, το ίδιο δικαστήριο άφησε πάντως ανοιχτό ότι το πρόβλημα θα μπορούσε να διορθωθεί με νέα νομοθεσία, χωρίς συνταγματική αναθεώρηση (Irish Times).

Η ιρλανδική κυβέρνηση απάντησε με τον νόμο περί διαιτησίας του 2026. Η ρύθμιση προβλέπει ότι οι αποφάσεις αποζημίωσης των επενδυτικών δικαστηρίων θα μπορούν να εκτελεστούν στην Ιρλανδία μόνο με άδεια του Ανώτατου Δικαστηρίου, το οποίο θα έχει επίσης τη δυνατότητα να εμποδίσει την εκτέλεση αν η απόφαση συγκρούεται με τη συνταγματική τάξη της χώρας (William Fry). Η προσφυγή της Μπόιλαν υποστηρίζει ότι αυτή η διόρθωση δεν δίνει στα ιρλανδικά δικαστήρια αρκετό έλεγχο. Τον Οκτώβριο θα κριθεί αν έχει δίκιο.

Η ίδια σύγκρουση σε όλη την Ευρώπη

Η Ιρλανδία δεν είναι η μόνη χώρα που καθυστερεί. Στο Βέλγιο, η Βαλλονία είχε μπλοκάρει τη CETA το 2016, ενώ τα περιφερειακά κοινοβούλιά της ενέκριναν τη συμφωνία μόλις τον Ιούνιο του 2026 (PFWB). Στη Γαλλία, η κάτω Βουλή ενέκρινε την κύρωση, αλλά η Γερουσία την απέρριψε (Vie publique). Στην Ολλανδία, το νομοσχέδιο πέρασε από το ένα σώμα του Κοινοβουλίου, αλλά έως τον Ιούνιο του 2026 εξακολουθούσε να βρίσκεται ενώπιον της Γερουσίας (Eerste Kamer).

Το μοτίβο επαναλαμβάνεται σε διαφορετικά πολιτικά συστήματα. Τα τμήματα της CETA που αφορούν τους δασμούς και το άνοιγμα των αγορών προκαλούν περιορισμένες αντιδράσεις. Το τμήμα των επενδυτικών δικαιωμάτων προκαλεί τις συγκρούσεις. Γαλλικές αγροτικές οργανώσεις φοβούνται πίεση στις τιμές από καναδικό βόειο κρέας που παράγεται με διαφορετικά πρότυπα (Fondation Robert Schuman). Γερμανικές περιβαλλοντικές οργανώσεις υποστηρίζουν ότι το ειδικό δικαστήριο της συμφωνίας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την αμφισβήτηση περιβαλλοντικών ρυθμίσεων (Umweltinstitut). Πρόκειται για φόβους και όχι για αποδεδειγμένες ζημίες, αλλά έχουν αρκετό πολιτικό βάρος ώστε να μπλοκάρουν την κύρωση.

Η ακρόαση στο Δουβλίνο θα δείξει αν η ιρλανδική νομοθετική λύση ικανοποιεί την απαίτηση που έθεσε το Ανώτατο Δικαστήριο. Αν δεν την ικανοποιεί, οι Βρυξέλλες θα βρεθούν μπροστά σε ένα ερώτημα που υπερβαίνει κατά πολύ τον Καναδά: μπορεί η ΕΕ να συνεχίσει να ενσωματώνει επενδυτικά δικαστήρια στις εμπορικές συμφωνίες της, όταν τα εθνικά συντάγματα εξακολουθούν να τα απορρίπτουν;