Η Shell και η εντολή του 45%

Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ολλανδίας άκουσε στις 22 Μαΐου τα επιχειρήματα στην υπόθεση Milieudefensie κατά Shell, η οποία θα δείξει αν ένας δικαστής στην Ευρώπη μπορεί να υποχρεώσει μια εταιρεία να μειώσει τις εκπομπές άνθρακα κατά συγκεκριμένο ποσοστό. Δικαστήρια σε πέντε ευρωπαϊκές δικαιοδοσίες έχουν ήδη δεχθεί, το καθένα με τη δική του νομική διαδρομή, ότι οι εταιρείες ορυκτών καυσίμων έχουν υποχρέωση να αντιμετωπίζουν την κλιματική αλλαγή. Κανένα όμως δεν έχει μετατρέψει αυτή την υποχρέωση σε δεσμευτικό αριθμητικό στόχο.

Η απόφαση από την οποία ξεκίνησαν όλα

Το 2021, πρωτοβάθμιο δικαστήριο της Χάγης διέταξε τη Shell να μειώσει τις παγκόσμιες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, συμπεριλαμβανομένων των έμμεσων εκπομπών που προκύπτουν όταν οι πελάτες καίνε τα καύσιμά της, κατά 45% έως το 2030. Η απόφαση στηρίχθηκε στην άγραφη υποχρέωση επιμέλειας του ολλανδικού αστικού δικαίου, όπως αποτυπώνεται στο άρθρο 6:162 του ολλανδικού Αστικού Κώδικα. Μέχρι τότε κανένα δικαστήριο διεθνώς δεν είχε επιβάλει συγκεκριμένο κλιματικό στόχο σε εταιρεία.

Τον Νοέμβριο του 2024, το Εφετείο ανέτρεψε την απόφαση. Οι εφέτες επιβεβαίωσαν ότι η Shell έχει κλιματική υποχρέωση επιμέλειας, έκριναν όμως ότι δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση που να επιτρέπει την απόδοση συγκεκριμένου ποσοστού μείωσης σε μία μεμονωμένη εταιρεία. Αν η Shell υποχρεωνόταν μόνη της να περιορίσει τις πωλήσεις, η παραγωγή απλώς θα μεταφερόταν σε ανταγωνιστές, σύμφωνα με το δικαστήριο. Το Hoge Raad, δηλαδή το ολλανδικό Ανώτατο Δικαστήριο που εξετάζει μόνο αν τα κατώτερα δικαστήρια εφάρμοσαν σωστά τον νόμο, αναμένεται να λάβει συμβουλευτική εισήγηση έως τα τέλη του 2026 και να εκδώσει την τελική του απόφαση στις αρχές του 2027.

Τα ευρωπαϊκά δικαστήρια δέχονται την υποχρέωση, αλλά σταματούν πριν από τον αριθμό

Το ολλανδικό αδιέξοδο εντάσσεται σε ευρύτερο μοτίβο. Στη Γερμανία, το Ανώτερο Περιφερειακό Δικαστήριο του Χαμ επιβεβαίωσε τον Μάιο του 2025 ότι η ενεργειακή εταιρεία RWE μπορεί καταρχήν να θεωρηθεί υπεύθυνη για κλιματική ζημία χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, αλλά απέρριψε τη συγκεκριμένη αξίωση με βάση τα πραγματικά περιστατικά. Στη Γαλλία, τα δικαστήρια θα αποφανθούν στις 25 Ιουνίου αν η TotalEnergies πρέπει να ευθυγραμμίσει τη στρατηγική παραγωγής της με τη Συμφωνία του Παρισιού, βάσει του γαλλικού νόμου του 2017 για την υποχρέωση επαγρύπνησης, μετά τη δίκη που άρχισε τον Φεβρουάριο του 2026. Δικαστήρια στην Ιταλία και την Ελβετία έχουν επίσης δεχθεί ότι μπορούν να εξετάσουν εταιρικές κλιματικές αγωγές (Lexxion, Morgan Lewis), χωρίς όμως να επιβάλουν συγκεκριμένες εντολές.

Έτσι, ενώ η νομολογία δέχεται όλο και καθαρότερα ότι οι εταιρείες έχουν κλιματική υποχρέωση, κανένα δικαστήριο δεν έχει θελήσει να ορίσει συγκεκριμένο στόχο εκπομπών.

Οι υποθέσεις αυτές θα είχαν μικρότερη σημασία αν η ευρωπαϊκή νομοθεσία παρείχε σαφές πλαίσιο. Η Οδηγία για τη Δέουσα Επιμέλεια Βιωσιμότητας των Επιχειρήσεων, ο ευρωπαϊκός νόμος του 2024 που απαιτεί από τις μεγάλες εταιρείες να αντιμετωπίζουν περιβαλλοντικές ζημίες στις αλυσίδες εφοδιασμού τους, αποδυναμώθηκε σοβαρά τον Φεβρουάριο του 2026. Το υποχρεωτικό σχέδιο κλιματικής μετάβασης διαγράφηκε. Οι κανόνες αστικής ευθύνης αφαιρέθηκαν. Το πεδίο εφαρμογής περιορίστηκε σε εταιρείες με πάνω από 5.000 εργαζομένους και 1,5 δισ. ευρώ κύκλο εργασιών, δηλαδή σε λιγότερες από 1.000 επιχειρήσεις σε όλη την ΕΕ. Με την οδηγία ουσιαστικά απογυμνωμένη, η εφαρμογή μένει στα εθνικά δικαστήρια.

Τι κάνει η Shell όσο δικάζεται

Η Shell υποστηρίζει ότι αντιμετωπίζει σοβαρά το κλίμα και ότι τα δικαστήρια δεν πρέπει να μικροδιαχειρίζονται την εταιρική στρατηγική. Οι δαπάνες της δείχνουν διαφορετική ιεράρχηση. Το 2024, η Shell δαπάνησε περίπου 12,7 δισ. δολάρια στην έρευνα και παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου, 2,5 δισ. δολάρια στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και επέστρεψε 22,5 δισ. δολάρια στους μετόχους της. Τον Φεβρουάριο του 2026, ο διευθύνων σύμβουλός της αμφισβήτησε δημόσια τη δέσμευση της εταιρείας για μηδενικές καθαρές εκπομπές έως το 2050.

Η Milieudefensie, ο ολλανδικός βραχίονας των Φίλων της Γης, δεν περίμενε την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Τον Απρίλιο του 2026 κατέθεσε νέα αγωγή, ζητώντας να υποχρεωθεί η Shell να σταματήσει τις επενδύσεις σε νέα πεδία πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η μετατόπιση της νομικής στρατηγικής είναι εύγλωττη: λιγότερη έμφαση στα ποσοστά εκπομπών, περισσότερη στις ίδιες τις επενδυτικές αποφάσεις.

Τι ακολουθεί

Η απόφαση για την TotalEnergies στις 25 Ιουνίου μπορεί να προηγηθεί της ολλανδικής κρίσης για τη Shell και να δημιουργήσει την πρώτη δεσμευτική δικαστική εντολή που συνδέει την εταιρική παραγωγή με κλιματικούς στόχους. Το Ινστιτούτο Grantham του LSE κατέγραψε 226 νέες κλιματικές υποθέσεις παγκοσμίως το 2024, με τις εταιρείες να αποτελούν αυξανόμενο ποσοστό των εναγομένων. Και στις πέντε δικαιοδοσίες, η νομική υποχρέωση δράσης για το κλίμα υπάρχει πλέον στα χαρτιά. Το τι ακριβώς απαιτεί από μια εταιρεία δεν το έχει ορίσει ακόμη ούτε δικαστήριο ούτε νομοθέτης.