Η ΕΤΕπ χρηματοδοτεί τη Rūdninkai

Η Λιθουανία κατασκευάζει στο Ρούντινινκαϊ ένα νέο στρατιωτικό συγκρότημα με 369 εκατ. ευρώ συνδυασμένης χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, τη Swedbank και τη SEB (ΕΤΕπ). Η ΕΤΕπ, η δημόσια τράπεζα της ΕΕ που ιδρύθηκε με τις ευρωπαϊκές συνθήκες και ανήκει στα 27 κράτη-μέλη, δεν μετατρέπεται τυπικά σε τράπεζα εξοπλισμών. Με το να καθιστά όμως χρηματοδοτήσιμες στρατιωτικές υποδομές, μετακινεί το όριο ανάμεσα στον αναπτυξιακό δανεισμό και την αμυντική πολιτική. Κυβερνήσεις στην ανατολική πτέρυγα της Ευρώπης εξετάζουν ήδη αν μπορούν να ακολουθήσουν την ίδια διαδρομή.

Ο κανόνας που καταργήθηκε

Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2024, η ΕΤΕπ απαιτούσε τα έργα που συνδέονταν με την άμυνα να αντλούν πάνω από το μισό των εσόδων τους από πολιτική χρήση (ΕΤΕπ). Αυτό το κριτήριο κρατούσε εκτός χρηματοδότησης το μεγαλύτερο μέρος των στρατιωτικών υποδομών. Στρατώνες, κόμβοι εφοδιασμού και πεδία εκπαίδευσης δύσκολα μπορούσαν να εμφανίσουν πλειοψηφικά πολιτικά έσοδα, ακόμη και όταν δεν περιλάμβαναν οπλικά συστήματα.

Οι υπουργοί Οικονομικών των κρατών-μελών, που συνεδριάζουν ως Συμβούλιο Διοικητών της ΕΤΕπ, δηλαδή ως το ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων της τράπεζας, ψήφισαν την κατάργηση αυτού του περιορισμού και ενέκριναν ευρύτερη εντολή για την ασφάλεια. Τα όπλα και τα πυρομαχικά παραμένουν εκτός. Κτίρια όμως, δρόμοι, ενεργειακά συστήματα και κατοικίες μέσα σε μια στρατιωτική εγκατάσταση μπορούν πλέον να χρηματοδοτηθούν, εφόσον πρόκειται για υποδομές που στηρίζουν τη στρατιωτική δραστηριότητα χωρίς να αγοράζουν όπλα (Scope Ratings). Το Ρούντινινκαϊ βρίσκεται ακριβώς πάνω σε αυτό το όριο: είναι καθαρά στρατιωτικό ως προς τον σκοπό του, αλλά χρηματοδοτήσιμο επειδή το δάνειο αφορά υποδομές και όχι εξοπλισμούς.

Δύο χρήσεις για το ίδιο άνοιγμα

Το νόημα αυτής της αλλαγής εξαρτάται από το πού βρίσκεται κανείς στον ευρωπαϊκό χάρτη.

Στην ανατολική πτέρυγα, το Ρούντινινκαϊ αντιμετωπίζεται ως ζήτημα επιβίωσης που έχει ντυθεί με τη μορφή χρηματοδοτικού πακέτου. Η πολωνική κάλυψη εντάσσει τις λιθουανικές στρατιωτικές υποδομές σε μια αλυσίδα αποτροπής γύρω από τον διάδρομο του Σουβάλκι, τη στενή χερσαία λωρίδα που συνδέει την Πολωνία με τα κράτη της Βαλτικής (Onet). Η Βαρσοβία θέλει επέκταση των αγωγών του ΝΑΤΟ, αναβάθμιση δρόμων και μεταφορά μέρους του κόστους από τους εθνικούς προϋπολογισμούς σε κοινά ευρωπαϊκά εργαλεία (WP). Η Λετονία βλέπει ανάλογη ανάγκη και έχει συμμετάσχει σε πρωτοβουλία υπό τον Καναδά για τη δημιουργία χωριστής Τράπεζας Άμυνας, Ασφάλειας και Ανθεκτικότητας, αν και ο θεσμός αυτός δεν διαθέτει ακόμη επιβεβαιωμένο κεφάλαιο ούτε δανειοδοτική δραστηριότητα (LRT).

Η Γαλλία διαβάζει τη χαλάρωση κυρίως μέσα από το πρίσμα της βιομηχανικής πολιτικής. Η Bpifrance, η δημόσια επενδυτική τράπεζα της Γαλλίας, και η ΕΤΕπ διοχέτευσαν 150 εκατ. ευρώ σε γαλλικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις ασφάλειας και άμυνας, παρουσιάζοντας την επένδυση ως μέρος της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης και όχι ως εργαλείο εδαφικής αποτροπής (Caisse des Dépôts). Ένα ξεχωριστό μεγάλο δάνειο της ΕΤΕπ προς την Airbus ενίσχυσε το ίδιο μήνυμα: η Ευρώπη μπορεί να χρηματοδοτεί βιομηχανία με αμυντική σημασία μέσω της αναπτυξιακής της τράπεζας (Le Monde).

Η ανατολική πτέρυγα χρειάζεται χρηματοδοτήσιμα έργα σε σκυρόδεμα, δρόμους και εφοδιαστικές αλυσίδες. Η Γαλλία χρειάζεται χρηματοδοτήσιμη αεροδιαστημική βιομηχανία και προμηθευτές. Η ίδια αλλαγή πολιτικής εξυπηρετεί και τις δύο ανάγκες, γι’ αυτό και πέρασε.

Τι αποδεικνύει η συμφωνία και τι όχι

Η παρουσία της Swedbank και της SEB δίπλα στην ΕΤΕπ είναι το λιγότερο ορατό, αλλά ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της συμφωνίας για το Ρούντινινκαϊ. Όταν μια δημόσια τράπεζα δανείζει ένα στρατιωτικό έργο, οι εμπορικές τράπεζες μπορούν να ακολουθήσουν χωρίς να φοβούνται ότι η έκθεση στην άμυνα θα πλήξει τις αξιολογήσεις βιωσιμότητας ή τη δημόσια εικόνα τους. Η ΕΤΕπ έχει επιβεβαιώσει ότι επεκτείνει τον δανεισμό της μέσω εμπορικών τραπεζών προς εταιρείες ασφάλειας και άμυνας (Scope Ratings). Ένα έργο με τη στήριξη της ΕΤΕπ μοιάζει με δημόσια πολιτική, όχι με ιδιωτικό στοίχημα που οι τράπεζες προτιμούν να κρύψουν.

Τα σουηδικά στοιχεία, πάντως, δεν στηρίζουν έναν ισχυρότερο ισχυρισμό. Οι σουηδικές εποπτικές αρχές εξακολουθούν να δημοσιεύουν τους συνήθεις κανόνες τραπεζικού κινδύνου, χωρίς δημόσιο δόγμα που να υποχρεώνει τις τράπεζες να αντιμετωπίζουν την άμυνα ως δανειοδοτική προτεραιότητα. Η SEB και η Swedbank συμμετείχαν στη συγκεκριμένη συμφωνία. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η σκανδιναβική χρηματοδότηση έχει αναταξινομήσει συνολικά τη στάση της απέναντι στην άμυνα.

Γερμανόφωνο χρηματοοικονομικό σχόλιο περιέγραψε την ΕΤΕπ ως θεσμό που διολισθαίνει προς μια «τράπεζα όπλων» (Kettner Edelmetalle). Η κατηγορία υπερβάλλει, καθώς τα όπλα και τα πυρομαχικά παραμένουν επισήμως εκτός. Αποτυπώνει όμως μια πραγματική ένταση διακυβέρνησης. Η ΕΤΕπ δεν δημοσιοποιεί με ποια συλλογιστική ένα έργο κρίνεται επιλέξιμο και ένα άλλο όχι. Οι πολίτες μπορούν να δουν την κατεύθυνση της αλλαγής, όχι όμως και το σκεπτικό κάθε επιμέρους συμφωνίας.

Το Ρούντινινκαϊ δεν αποτελεί ακόμη επαναλήψιμο υπόδειγμα. Είναι μία συμφωνία, με όρους που ούτε η ΕΤΕπ ούτε οι συμμετέχουσες τράπεζες έχουν δημοσιοποιήσει πλήρως. Η Πολωνία, η Λετονία και η Ρουμανία διαθέτουν υποδομές που θα μπορούσαν να ενταχθούν στο ίδιο σχήμα, αλλά δεν υπάρχει δημόσια γνωστή σειρά ανάλογων δανείων. Παραμένει επίσης αδιευκρίνιστο ποιος απορροφά τις ζημίες αν ένα έργο δεν αποδώσει: η ΕΤΕπ, οι εμπορικοί δανειστές ή η κυβέρνηση της χώρας υποδοχής. Το υπουργείο Άμυνας της Λιθουανίας, το διοικητικό συμβούλιο της ΕΤΕπ και οι ιδιωτικές τράπεζες οφείλουν αυτή την απάντηση. Η ΕΤΕπ έχει μετακινήσει τη γραμμή ανάμεσα στον αναπτυξιακό δανεισμό και την αμυντική πολιτική. Το αν θα επιτηρεί αυτή τη γραμμή δημόσια θα κρίνει αν η αλλαγή μπορεί να διατηρήσει τη νομιμοποίησή της.