Οκτώ χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε δημοσιονομικό κλοιό καθώς η ενέργεια ακριβαίνει 50 τοις εκατό

Οι τιμές του πετρελαίου έχουν αυξηθεί κατά 50 τοις εκατό από τον Φεβρουάριο. Οκτώ κυβερνήσεις της ΕΕ δεσμεύονται από ανώτατα όρια δαπανών. Και το δημοσιονομικό εγχειρίδιο της Ευρώπης προβλέπει ρήτρα διαφυγής για την άμυνα, όχι όμως για την ενέργεια. Η κρίση στο Στενό του Ορμούζ ανέδειξε αυτό ακριβώς το κενό: η ήπειρος προετοιμάστηκε για μία έκτακτη ανάγκη και χτυπήθηκε από άλλη.

Από τότε που έκλεισε το Στενό του Ορμούζ στα τέλη Φεβρουαρίου, οι κυβερνήσεις της ΕΕ έχουν δεσμεύσει περίπου 11 δισ. ευρώ για ενεργειακή στήριξη, έναντι άνω των 700 δισ. ευρώ κατά την κρίση του ρωσικού φυσικού αερίου το 2022 (Bruegel). Η διαφορά δεν είναι μόνο πολιτική επιλογή. Είναι νομικός περιορισμός ενσωματωμένος στη δημοσιονομική αρχιτεκτονική της ΕΕ.

Η άμυνα έχει ευελιξία, η ενέργεια όχι

Πέρυσι, 17 χώρες της ΕΕ ενεργοποίησαν την Εθνική Ρήτρα Διαφυγής, μια πρόβλεψη του αναθεωρημένου Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, δηλαδή του πλαισίου κανόνων που ορίζει πόσο μπορούν να δανείζονται και να δαπανούν τα κράτη-μέλη. Η ρήτρα επιτρέπει στις κυβερνήσεις να υπερβαίνουν τα όρια ελλείμματος για αμυντικές δαπάνες, έως 1,5 τοις εκατό του ΑΕΠ ετησίως (Συμβούλιο της ΕΕ). Η πρωθυπουργός της Ιταλίας, Τζόρτζια Μελόνι, ζητά την ίδια ευελιξία για την ενέργεια. Σε επιστολή της προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις 17 Μαΐου, ζήτησε να επεκταθεί η ρήτρα ώστε να καλύπτει «έκτακτα μέτρα αναγκαία για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης» (Il Fatto Quotidiano, Open.online).

Οι Βρυξέλλες αρνήθηκαν. Ο εκπρόσωπος της Επιτροπής Όλοφ Γκιλ δήλωσε ότι η ρήτρα διαφυγής «δεν συγκαταλέγεται στις επιλογές» που εξετάζονται (Open.online). Ο Ολλανδός υπουργός Οικονομικών ήταν πιο ευθύς: «Η απάντηση στα σοκ δεν μπορεί να είναι περισσότερο χρέος» (EUNews.it). Νομικά, η ρήτρα καλύπτει μόνο την κατηγορία των αμυντικών δαπανών. Για να επεκταθεί στην ενέργεια θα χρειαζόταν νέος κανονισμός, και το μπλοκ των «φειδωλών» χωρών, με τη Γερμανία, την Ολλανδία και την Αυστρία, διαθέτει ουσιαστικά δικαίωμα αρνησικυρίας στις διαπραγματεύσεις του Συμβουλίου.

Ποιος μπορεί να ξοδέψει και ποιος όχι

Οκτώ χώρες βρίσκονται σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος, τον επίσημο μηχανισμό της ΕΕ για κράτη με έλλειμμα πάνω από το όριο του 3 τοις εκατό του ΑΕΠ. Η Γαλλία, η Ιταλία, το Βέλγιο, η Πολωνία, η Ρουμανία, η Σλοβακία, η Μάλτα και η Φινλανδία έχουν δεσμευτικά ανώτατα όρια δαπανών (Συμβούλιο της ΕΕ). Για τη Γαλλία, το πλαφόν επιτρέπει μόλις +1,2 τοις εκατό ονομαστική αύξηση δαπανών το 2026, δηλαδή πριν ληφθεί υπόψη ο πληθωρισμός, ενώ το έλλειμμα της χώρας κινείται κοντά στο 5 τοις εκατό του ΑΕΠ (Le Monde). Όταν ο πληθωρισμός ξεπερνά το 1,2 τοις εκατό, το όριο αυτό μετατρέπεται σε πραγματική περικοπή.

Γι’ αυτό η ευρωπαϊκή απάντηση μοιάζει με μωσαϊκό. Η Γαλλία εφαρμόζει επιστροφές καυσίμων ύψους 180 εκατ. ευρώ τον μήνα, με πραγματική στόχευση: πάγια μηνιαία ενίσχυση 50 ευρώ για οδηγούς με εισόδημα κάτω από 17.000 ευρώ τον χρόνο, οι οποίοι διανύουν τουλάχιστον 15 χιλιόμετρα για να πάνε στη δουλειά τους (Le Figaro, Info.fr). Η Γερμανία, αντίθετα, επέλεξε ένα οριζόντιο εργαλείο: μείωση φόρου στα καύσιμα κατά 17 λεπτά έως τον Ιούνιο, με κόστος 1,6 δισ. ευρώ, ενώ η παρακολούθηση των τιμών δείχνει ότι τις πρώτες εβδομάδες μόνο περίπου 11 λεπτά έφτασαν πράγματι στους καταναλωτές (Bundesregierung, Stern). Η ιταλική μείωση του ειδικού φόρου στα καύσιμα κοστίζει περίπου 1 δισ. ευρώ τον μήνα, αλλά λήγει στις 22 Μαΐου χωρίς επιβεβαιωμένη παράταση (Autoblog.it, Contropiano).

Η Ισπανία, που δεν βρίσκεται σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος, αντιστοιχεί σχεδόν στο μισό της συνολικής ενεργειακής δαπάνης της ΕΕ. Οι χώρες υπό δημοσιονομική επιτήρηση ξοδεύουν τα λιγότερα, ακριβώς εκεί όπου οι καταναλωτές ενδέχεται να χρειάζονται περισσότερο ανακούφιση.

Τα χρήματα δεν πηγαίνουν στα σωστά νοικοκυριά

Οι στοχευμένες επιστροφές της Γαλλίας αποτελούν εξαίρεση. Πάνω από 72 τοις εκατό των μέτρων ενεργειακής στήριξης στην ΕΕ είναι οριζόντια: μειώσεις ΦΠΑ ή ειδικών φόρων που ωφελούν όλους το ίδιο ανά λίτρο κατανάλωσης (Bruegel). Επειδή τα υψηλότερα εισοδήματα οδηγούν περισσότερο και καταναλώνουν περισσότερη ενέργεια σε απόλυτους όρους, τα μέτρα αυτά μεταφέρουν περισσότερα ευρώ σε όσους έχουν μικρότερη ανάγκη. Η αποτίμηση του ΟΟΣΑ για την κρίση του 2022 επιβεβαίωσε το ίδιο μοτίβο: σχεδόν 80 τοις εκατό της στήριξης κατέληξε σε όλους τους καταναλωτές, ανεξαρτήτως εισοδήματος.

Το βάρος συγκεντρώνεται χαμηλά στην εισοδηματική κλίμακα. Τα γαλλικά νοικοκυριά με τα χαμηλότερα εισοδήματα δαπανούν έως 12,7 τοις εκατό του προϋπολογισμού τους για καύσιμα (Transport & Environment). Σε όλη την ΕΕ, τα αγροτικά νοικοκυριά χωρίς εναλλακτική δημόσιας συγκοινωνίας διαθέτουν περίπου 7 τοις εκατό των δαπανών τους μόνο στην ενέργεια (Κοινό Κέντρο Ερευνών). Στην Ολλανδία, οι τιμές του ντίζελ είναι αυξημένες κατά 58 τοις εκατό σε ετήσια βάση, ενώ το ΔΝΤ έχει μειώσει την πρόβλεψή του για την ανάπτυξη της χώρας από 1,2 τοις εκατό σε 1,0 τοις εκατό (ΔΝΤ/Welingelichtekringen).

Ο διοικητής της Τράπεζας της Γαλλίας συμπύκνωσε το αδιέξοδο σε πέντε λέξεις: «Δεν έχουμε πια χρήματα» (Le Figaro). Η Ευρώπη έχτισε δημοσιονομική ευελιξία για στρατιωτικές απειλές και τώρα αντιμετωπίζει ένα ενεργειακό σοκ για το οποίο δεν είχε προβλέψει αντίστοιχη δίοδο. Το στενό παραμένει κλειστό. Οι κανόνες παραμένουν άκαμπτοι. Και το κόστος το απορροφούν κυρίως τα νοικοκυριά που έχουν τη μικρότερη δυνατότητα να το σηκώσουν.