Το Σένγκεν ζει με ελέγχους

Κάθε εργάσιμη ημέρα, περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι περνούν στο Λουξεμβούργο από τη Γαλλία, το Βέλγιο και τη Γερμανία για να πάνε στη δουλειά τους (STATEC). Στον άξονα Τρίερ-Βάσερμπιλιχ, οι καθημερινές μετακινήσεις γίνονται σε απόσταση αναπνοής από το χωριό όπου πέντε κυβερνήσεις υπέγραψαν τη συμφωνία του 1985 που γέννησε τον ευρωπαϊκό χώρο χωρίς ελέγχους διαβατηρίων. Η απόφαση της Γερμανίας να παρατείνει τους ελέγχους και στα εννέα χερσαία σύνορά της έως τα μέσα Μαρτίου 2027 σημαίνει ότι αυτή η υπόσχεση αναστέλλεται ξανά, λίγα χιλιόμετρα από το σημείο όπου διατυπώθηκε.

Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ ενημέρωσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 18 Αυγούστου, επικαλούμενος την παράτυπη μετανάστευση και την πίεση που, κατά το Βερολίνο, δέχονται τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ (Yahoo/Reuters, Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι έλεγχοι καλύπτουν κάθε χερσαίο σύνορο της Γερμανίας: με την Αυστρία, τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία, το Λουξεμβούργο, τη Δανία, την Ελβετία, την Τσεχία και την Πολωνία. Εφαρμόζονται από τον Σεπτέμβριο του 2024 και επηρεάζουν τις οδικές, σιδηροδρομικές και λεωφορειακές μετακινήσεις. Δεν αλλάζουν τους κανόνες για τις θεωρήσεις εισόδου· αλλάζουν όμως την καθημερινή εμπειρία της διέλευσης από σύνορα που υποτίθεται ότι είχαν πάψει να λειτουργούν ως σύνορα.

Οκτώ κυβερνήσεις, το ίδιο μοτίβο

Η Γερμανία δεν κινείται μόνη της. Οκτώ κράτη της Σένγκεν διατηρούν σήμερα ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα: η Αυστρία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Νορβηγία, η Πολωνία και η Σουηδία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η Αυστρία τους ανανεώνει αδιάλειπτα από τη μεταναστευτική κρίση του 2015. Η Γαλλία τους διατηρεί από τις επιθέσεις του Νοεμβρίου 2015.

Η Πολωνία δείχνει πώς αυτή η λογική αυτοτροφοδοτείται. Η Βαρσοβία εφαρμόζει τους δικούς της ελέγχους στα σύνορα με τη Γερμανία και τη Λιθουανία, παρατείνοντάς τους έως τον Οκτώβριο του 2026 (ddb24). Η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Ντόναλντ Τουσκ δεν υπερασπίζεται τη Σένγκεν με τη γλώσσα των ανοικτών συνόρων· παρουσιάζει τα ασφαλή σύνορα ως πυλώνα της εθνικής ασφάλειας. Η Πολωνία επηρεάζεται από τη γερμανική παράταση, αλλά συμμετέχει και η ίδια στο ίδιο σχήμα. Έτσι, η πολιτική αντίσταση στους κυλιόμενους ελέγχους γίνεται σχεδόν αδύνατη μέσα στο Συμβούλιο, όπου οι κυβερνήσεις της ΕΕ διαπραγματεύονται τη νομοθεσία: τα κράτη που θα είχαν τον ισχυρότερο λόγο να αντιδράσουν εφαρμόζουν ήδη τους δικούς τους ελέγχους.

Τι μπορεί να πει η Επιτροπή και τι μπορεί να σταματήσει

Ο Κώδικας Συνόρων Σένγκεν, δηλαδή ο κανονισμός της ΕΕ που διέπει τις μετακινήσεις χωρίς ελέγχους διαβατηρίων, επιτρέπει προσωρινούς ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα μόνο ως «έσχατο μέτρο» απέναντι σε σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εσωτερική ασφάλεια (EUR-Lex). Η μεταρρύθμιση του 2024 επέκτεινε τη μέγιστη διάρκεια σε δύο χρόνια, σε εξάμηνες περιόδους, δίνοντας στις κυβερνήσεις μεγαλύτερο περιθώριο να κρατούν τους ελέγχους σε ισχύ ενώ εξακολουθούν να τους αποκαλούν προσωρινούς. Όμως το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε υποθέσεις που συνδέονται με τους μακροχρόνιους ελέγχους της Αυστρίας, έχει κρίνει ότι τα κράτη δεν μπορούν να παρακάμπτουν τα χρονικά όρια ανανεώνοντας διαδοχικά την ίδια απειλή. Το «προσωρινό» πρέπει να έχει περιεχόμενο.

Τα εργαλεία της Επιτροπής κινούνται αργά. Μπορεί να αξιολογεί τις κοινοποιήσεις, να εκδίδει γνώμες για την αναλογικότητα και, στο τέλος, να κινεί διαδικασίες επί παραβάσει, δηλαδή την επίσημη διαδικασία με την οποία η ΕΕ πιέζει τα κράτη να συμμορφωθούν με το ενωσιακό δίκαιο. Δεν μπορεί όμως να μπλοκάρει από την πρώτη ημέρα την απόφαση ενός κράτους-μέλους. Ο επίτροπος Μετανάστευσης της ΕΕ Μάγκνους Μπρούνερ κάλεσε τη Γερμανία στις αρχές Αυγούστου να καταργήσει σταδιακά τους ελέγχους. Η Επιτροπή συνέστησε επίσης στη Γαλλία, με γνώμη του Ιουνίου 2026, να άρει βαθμιαία τους δικούς της ελέγχους. Οι γνώμες όμως δεν είναι δικαστικές διαταγές.

Το ισχυρότερο επιχείρημα της Γερμανίας είναι ότι οι έλεγχοι αποδίδουν συλλήψεις και εντοπισμούς. Η βαυαρική συνοριακή αστυνομία ανακοίνωσε 21.647 παράτυπες εισόδους και 1.068 συλλήψεις διακινητών από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Ιούλιο του 2026 (Presseportal/Bundespolizei). Οι αριθμοί αυτοί, όμως, δεν απαντούν από μόνοι τους στο ερώτημα της αναλογικότητας. Λιγότερες διελεύσεις στα σημεία ελέγχου μπορεί να αντανακλούν αλλαγές διαδρομών, προηγούμενες συμφωνίες με άλλες χώρες ή μεταβολές στην πολιτική ασύλου, όχι απαραίτητα την αποτελεσματικότητα των ίδιων των ελέγχων. Ακόμη και η μείωση των εντοπισμών μπορεί να χρησιμοποιηθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις: είτε ως επιχείρημα για την παράταση είτε ως λόγος για την άρση τους.

Ο Κώδικας Συνόρων Σένγκεν εξακολουθεί να λέει ότι οι εσωτερικοί έλεγχοι πρέπει να αποτελούν εξαίρεση. Οκτώ κυβερνήσεις τους αντιμετωπίζουν πλέον ως κανονικό εργαλείο πολιτικής. Αν η Επιτροπή δεν χρησιμοποιήσει τις διαδικασίες επί παραβάσει για να δοκιμάσει στην πράξη την κρίση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι το «προσωρινό» πρέπει να σημαίνει κάτι, η εξαίρεση της Σένγκεν θα συνεχίσει να γίνεται ρουτίνα μέσα από διαδοχικές ανανεώσεις, με το κόστος να το απορροφούν οι εργαζόμενοι που περνούν καθημερινά τα σύνορα, οι μεταφορείς και οι παραμεθόριες πόλεις στις οποίες είχε δοθεί μια διαφορετική υπόσχεση.