Στο μικροσκόπιο 17 βουλγαρικές σιδηροδρομικές συμβάσεις

Ο υπουργός Μεταφορών της Βουλγαρίας, Γκεόργκι Πέεφ, δήλωσε ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, ο θεσμός της ΕΕ που ερευνά ποινικά υποθέσεις απάτης εις βάρος ευρωπαϊκών κονδυλίων, εξετάζει 17 σιδηροδρομικές συμβάσεις που υπογράφηκαν την περίοδο 2019-2021. Σύμφωνα με τον Πέεφ, η εθνική εταιρεία σιδηροδρομικών υποδομών της Βουλγαρίας, NKZHI, ανέλαβε υποχρεώσεις περίπου 765 εκατ. ευρώ χωρίς να έχει εξασφαλισμένη χρηματοδότηση (24 Chasa, Boulevard Bulgaria).

Με τα σημερινά δημόσια δεδομένα, το αποδεδειγμένο πρόβλημα δεν είναι ακόμη ποινική απάτη. Είναι ότι μια κρατική εταιρεία υπέγραψε συμβάσεις τις οποίες δεν μπορούσε να χρηματοδοτήσει. Το αν στην πορεία χάθηκαν ευρωπαϊκά χρήματα είναι πλέον αντικείμενο ποινικής διερεύνησης.

Η ίδια η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν έχει επιβεβαιώσει την έρευνα (Fakti). Ο ισχυρισμός στηρίζεται αποκλειστικά στις δημόσιες δηλώσεις του Πέεφ και στα βουλγαρικά δημοσιεύματα. Ωστόσο, ο υπουργός έδωσε ο ίδιος την πληροφορία, ανέφερε συγκεκριμένο αριθμό συμβάσεων και δήλωσε πλήρη συνεργασία του υπουργείου του με τους εισαγγελείς. Η εικόνα παραπέμπει περισσότερο σε νέα κυβέρνηση που ανοίγει τον φάκελο της προηγούμενης περιόδου, παρά σε διαρροή από την εισαγγελική αρχή.

Αν επιβεβαιωθούν παραβάσεις, η Βουλγαρία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με επιστροφές κονδυλίων ή περικοπές χρηματοδότησης άνω των 400 εκατ. ευρώ σε συνδεδεμένους ευρωπαϊκούς πόρους (BNR News, Fakti). Παραμένει ασαφές ποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα χρηματοδότησης εκτίθεται. Η OLAF, η διοικητική υπηρεσία της ΕΕ κατά της απάτης, ελέγχει χωριστά δύο συμβάσεις για την παράδοση τροχαίου υλικού.

Μια ευρωπαϊκή εισαγγελία που δουλεύει μέσα από τα εθνικά δικαστήρια

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν είναι ευρωπαϊκή αστυνομία. Η στρατηγική κατεύθυνση δίνεται από το Λουξεμβούργο, αλλά οι υποθέσεις κινούνται μέσα στα κράτη-μέλη, μέσω των Ευρωπαίων Εντεταλμένων Εισαγγελέων, οι οποίοι βασίζονται στην εθνική αστυνομία, στα εθνικά δικαστήρια και στους εθνικούς κανόνες απόδειξης (EPPO, Regulation 2017/1939). Στη Βουλγαρία, μια εισαγγελική αλυσίδα της ΕΕ μπορεί να αναλάβει τον έλεγχο υπόθεσης που αφορά ευρωπαϊκό χρήμα, αλλά οι Βούλγαροι ανακριτές και δικαστές εξακολουθούν να σηκώνουν το πρακτικό βάρος της διαδικασίας.

Αυτός ο υβριδικός σχεδιασμός έχει σημασία για τον σιδηροδρομικό φάκελο. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να κατευθύνει την έρευνα και να περιορίσει τον κίνδυνο να θαφτεί εσωτερικά. Δεν μπορεί όμως να θεραπεύσει εκ των υστέρων κακούς φακέλους προμηθειών ή ελλιπή τεκμηρίωση στην πηγή. Το 2024, η υπηρεσία επεξεργάστηκε 6.547 αναφορές εγκληματικών πράξεων και εντόπισε εκτιμώμενη ζημία άνω των 24,8 δισ. ευρώ, σύμφωνα με την ετήσια έκθεσή της. Πρόκειται για ύποπτα ποσά, όχι για αποδεδειγμένες απώλειες. Ανάμεσα στην υποψία και στην απόδειξη ενώπιον δικαστηρίου υπάρχει το κενό μέσα στο οποίο πολλές υποθέσεις καταρρέουν, ιδίως όταν τα αρχικά έγγραφα δεν είχαν ποτέ συνταχθεί ώστε να αντέχουν σε έλεγχο.

Η σύγκριση με κράτη που δεν συμμετέχουν δείχνει γιατί η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μετράει. Οι χώρες που συμμετέχουν εκτίθενται σε δυσάρεστες έρευνες, αλλά αποκτούν και έναν εισαγγελικό δίαυλο εν μέρει έξω από τον εσωτερικό πολιτικό έλεγχο. Οι χώρες που μένουν εκτός, όπως η Ουγγαρία, αφήνουν τις υποθέσεις πιθανής απάτης αποκλειστικά στους εθνικούς εισαγγελείς (EPPO participating states).

Εκεί όπου χαλάει η εκτέλεση

Ο βουλγαρικός σιδηροδρομικός φάκελος δείχνει μια αδυναμία που ξεπερνά τα όρια μιας χώρας: την αλυσίδα εκτέλεσης κάτω από τις πολιτικές αποφάσεις χρηματοδότησης. Προμήθειες, άδειες, επιβεβαίωση χρηματοδότησης, παράδοση έργου, ίχνος ελέγχου. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει επανειλημμένα επισημάνει αδυναμίες στα συστήματα που υποτίθεται ότι εντοπίζουν και τιμωρούν την απάτη εις βάρος των ευρωπαϊκών πόρων (ECA), ενώ η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία έχει πραγματοποιήσει συντονισμένες εφόδους σε περισσότερα κράτη-μέλη στο πλαίσιο ερευνών για κονδύλια (Euronews). Η Ρουμανία δέχεται παράλληλες προειδοποιήσεις ότι κινδυνεύει να χάσει δισεκατομμύρια από το Ταμείο Ανάκαμψης, αν τα έργα δεν τηρήσουν τις ευρωπαϊκές προθεσμίες πληρωμών (Libertatea).

Ένα έργο μπορεί να περάσει από την τυπική εθνική έγκριση, ενώ το ερώτημα που κρίνει αν σπαταλήθηκαν χρήματα μένει ουσιαστικά ανεξέταστο. Στην περίπτωση της Βουλγαρίας, το ερώτημα ήταν στοιχειώδες: υπήρχε επιβεβαιωμένη χρηματοδότηση για τη σύμβαση; Οι δηλώσεις του ίδιου του υπουργού λένε ότι δεν υπήρχε.

Οι 17 συμβάσεις, οι ανάδοχοι, τα συγκεκριμένα χρηματοδοτικά προγράμματα και τα πιθανολογούμενα αδικήματα δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Μέχρι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ή κάποιο δικαστήριο να επιβεβαιώσει την έκταση του φακέλου, το ισχυρότερο συμπέρασμα είναι αυτό που διατύπωσε ο ίδιος ο Πέεφ: το σιδηροδρομικό σύστημα της Βουλγαρίας απορρόφησε δεσμεύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων τις οποίες δεν μπορούσε να καλύψει. Η ποινική έρευνα θα δείξει αν μαζί τους κινήθηκαν και ευρωπαϊκοί πόροι, και αν θα υπάρξει λογοδοσία.