Εσθονικά τεθωρακισμένα για τη Μολδαβία

Πάνω από 50 εκατ. ευρώ από ευρωπαϊκούς πόρους θα διατεθούν για την αγορά περισσότερων από 100 τακτικών τεθωρακισμένων οχημάτων για τον στρατό της Μολδαβίας (ERR, Digi24). Τα χρήματα προέρχονται από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό για την Ειρήνη, ένα εργαλείο εκτός του κανονικού προϋπολογισμού της ΕΕ, μέσω του οποίου τα κράτη-μέλη μπορούν να χρηματοδοτούν από κοινού στρατιωτική βοήθεια προς χώρες-εταίρους (EUR-Lex). Το Κέντρο Αμυντικών Επενδύσεων της Εσθονίας υπέγραψε τη συμφωνία-πλαίσιο με το υπουργείο Άμυνας της Μολδαβίας και την καναδική εταιρεία Roshel. Η συμφωνία μετατρέπει σε υλικό εξοπλισμό μια υπόσχεση που η ΕΕ επαναλαμβάνει εδώ και χρόνια: στήριξη ασφαλείας προς μια χώρα που βρίσκεται υπό άμεση ρωσική πίεση. Το μοντέλο αγορών, όμως, μεγαλώνει ταχύτερα από τους μηχανισμούς λογοδοσίας που το συνοδεύουν.

Πώς η Εσθονία έγινε ο αγοραστής της ΕΕ

Ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός για την Ειρήνη λειτουργεί διαφορετικά από τις περισσότερες ευρωπαϊκές δαπάνες. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων καθορίζουν την πολιτική κατεύθυνση, εγκρίνει τη βοήθεια. Τα κράτη-μέλη τη χρηματοδοτούν με εθνικές συνεισφορές, όχι μέσα από τον κανονικό προϋπολογισμό της ΕΕ. Κάποιος, ωστόσο, πρέπει να διαπραγματευθεί τις τιμές, να υπογράψει τις συμβάσεις και να οργανώσει την παράδοση. Στην περίπτωση της Μολδαβίας, τον ρόλο αυτό έχει αναλάβει η Εσθονία.

Το εσθονικό Κέντρο Αμυντικών Επενδύσεων χειρίζεται από το 2022 τις προμήθειες του μηχανισμού για τη Μολδαβία, έχοντας προηγουμένως αναλάβει συμβάσεις για εξοπλισμό logistics, επικοινωνιών και επιτήρησης (ERR). Η συμφωνία με τη Roshel είναι η μεγαλύτερη αυτής της σειράς και εντάσσεται σε πακέτο βοήθειας για την περίοδο 2022-2025, με στόχο την ενίσχυση της κινητικότητας και των μεταφορικών δυνατοτήτων των μολδαβικών ενόπλων δυνάμεων (True North Strategic Review, Defence Blog). Η παράδοση προβλέπεται έως τον Μάιο του 2027.

Η διάταξη δεν μοιάζει τυχαία: ένα μικρό βαλτικό κράτος, με θεσμούς άμυνας που θεωρούνται αξιόπιστοι, λειτουργεί ως αγοραστής για λογαριασμό ευρωπαϊκών πόρων. Οι Βρυξέλλες αποφασίζουν και χρηματοδοτούν. Το Ταλίν διαπραγματεύεται και προμηθεύεται. Το Κισινάου παραλαμβάνει. Έτσι η Εσθονία γίνεται πρακτικός βραχίονας της ευρωπαϊκής πολιτικής ασφαλείας, αξιοποιώντας τεχνογνωσία στις προμήθειες την οποία μεγαλύτερα κράτη-μέλη δεν έχουν σπεύσει να αναλάβουν με αντίστοιχο τρόπο.

Μια δέσμευση που μεγαλώνει γρήγορα

Η Μολδαβία είναι πλέον ο δεύτερος μεγαλύτερος αποδέκτης στήριξης από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό για την Ειρήνη μετά την Ουκρανία, με 197 εκατ. ευρώ δεσμευμένα για την περίοδο 2021-2025 (EEAS, EEAS). Τον Μάιο, η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας, πρότεινε τον διπλασιασμό της ετήσιας χρηματοδότησης προς τη Μολδαβία στα 120 εκατ. ευρώ, ποσό που θα την καθιστούσε το μεγαλύτερο πακέτο εκτός Ουκρανίας (EEAS).

Ο υπουργός Άμυνας της Μολδαβίας, Ανατόλιε Νοσατίι, υποστηρίζει ότι τα οχήματα θα βελτιώσουν την εκπαίδευση, τη διαλειτουργικότητα και την ευθυγράμμιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα (Digi24). Η Ρουμανία, που συνορεύει με τη Μολδαβία και συνδέεται μαζί της γλωσσικά, παρουσιάζει την προμήθεια ως άμεση ενίσχυση της μολδαβικής άμυνας. Στην Ανατολική Ευρώπη, η πολιτική στήριξη είναι ευρεία.

Δεν συμφωνούν όλα τα κράτη-μέλη. Ο Ρόμπερτ Φίτσο της Σλοβακίας αντιμετωπίζει κάθε ευρωπαϊκή στρατιωτική βοήθεια προς μη μέλη ως κίνηση κλιμάκωσης, παρουσιάζοντας την Μπρατισλάβα ως «χώρα της ειρήνης» (European Interest). Οι ενστάσεις του αφορούν την κατηγορία της στρατιωτικής βοήθειας μέσω του μηχανισμού, όχι τη συγκεκριμένη σύμβαση. Αναδεικνύουν όμως ένα θεσμικό όριο: τα μέτρα του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη χρειάζονται συμφωνία στο Συμβούλιο, και κυβερνήσεις που θεωρούν τη στρατιωτική στήριξη πρόκληση μπορούν να επιβραδύνουν μελλοντικά πακέτα.

Το κενό λογοδοσίας

Η πιο ουσιαστική ένταση δεν αφορά τη διαφωνία, αλλά τη διαφάνεια. Η ίδια η σύμβαση προμήθειας, το σχέδιο συντήρησης και η ρύθμιση για το ποιος θα πληρώνει ανταλλακτικά, επισκευές και εκπαίδευση μετά την παράδοση δεν εμφανίζονται σε κανένα από τα δημόσια αρχεία που έχουν εξεταστεί (Defence Blog). Είναι γνωστό ότι τα οχήματα θα φθάσουν. Δεν είναι σαφές ποιος θα έχει την ευθύνη της υποστήριξής τους όταν ενταχθούν στον μολδαβικό στρατό.

Αυτό έχει σημασία επειδή το μοντέλο επεκτείνεται. Αν η ΕΕ διπλασιάσει την ετήσια χρηματοδότηση της Μολδαβίας στα 120 εκατ. ευρώ, το εσθονικό Κέντρο Αμυντικών Επενδύσεων ή αντίστοιχοι εθνικοί φορείς θα χειρίζονται μεγαλύτερα ποσά με την ίδια περιορισμένη δημόσια τεκμηρίωση. Το ζήτημα δεν είναι αν η ΕΕ μπορεί να αγοράσει τεθωρακισμένα οχήματα για μια χώρα-εταίρο. Μπορεί. Το ερώτημα είναι αν οι φορολογούμενοι μπορούν να παρακολουθήσουν ποιος ενέκρινε τη δαπάνη, ποιος διαχειρίζεται τον στόλο μετά την παράδοση και ποιος λογοδοτεί αν αυτό το μοντέλο αγορών επεκταθεί σε περισσότερες χώρες και μεγαλύτερες συμβάσεις.