Το αμυντικό κενό της Εσθονίας

Η παραίτηση του Χάνο Πέβκουρ από το υπουργείο Άμυνας της Εσθονίας δεν αφορά μόνο μία αποτυχημένη προμήθεια. Αφορά το κατά πόσο ένα κράτος που συνορεύει με τη Ρωσία, και έχει χτίσει μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής αξιοπιστίας του πάνω στην υποστήριξη προς την Ουκρανία, μπορεί να αποδείξει πού πήγαν τα χρήματα της άμυνάς του. Σύμφωνα με τους εθνικούς ελεγκτές της Εσθονίας, η απάντηση δεν είναι αξιόπιστα θετική. Το πρόβλημα ξεπερνά το Ταλίν, επειδή ευρωπαϊκοί πόροι περνούν πλέον μέσα από τα ίδια εθνικά συστήματα που εδώ απέτυχαν.

Όπως είχε γράψει το To Brief όταν ο Πέβκουρ ανακοίνωσε αρχικά την αποχώρησή του, η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από προκαταβολές και ελλιπή λογοδοσία σε επείγουσες αμυντικές συμβάσεις. Η συνολική εικόνα, όμως, είναι βαρύτερη: δύο διαφορετικές αστοχίες, που η καθεμία από μόνη της θα ήταν σοβαρή, συνέπεσαν και αλληλοενισχύθηκαν.

Τα πυρομαχικά που δεν έφτασαν

Το Κέντρο Αμυντικών Επενδύσεων της Εσθονίας, η κρατική υπηρεσία που χειρίζεται τις στρατιωτικές προμήθειες και είναι γνωστή με το εσθονικό ακρωνύμιο RKIK, υπέγραψε σύμβαση με την Datasel S.R.L., εταιρεία εγγεγραμμένη στην Ιταλία και συνδεδεμένη με την ινδική Neco Defence Munitions, για πυρομαχικά πυροβολικού που προορίζονταν για την Ουκρανία. Η εταιρεία δεν είχε ορατό προηγούμενο ιστορικό πωλήσεων αυτού του είδους πυρομαχικών (ERR News, Euractiv).

Η Εσθονία κατέβαλε μεγάλες προκαταβολές. Τα πυρομαχικά είτε δεν έφτασαν ποτέ στην Ουκρανία είτε απορρίφθηκαν ως ελλιπή ή κατώτερης ποιότητας (Breaking Defense). Οι ελεγκτές εξέτασαν 72,1 εκατ. ευρώ σε προκαταβολές προς προμηθευτές και εντόπισαν προβλήματα στα 71,6 εκατ. ευρώ. Ο μεγαλύτερος προβληματικός προμηθευτής είχε λάβει 59,8 εκατ. ευρώ (Riigikontroll).

Η Datasel αμφισβητεί την εκδοχή του Ταλίν, υποστηρίζοντας ότι τιμολόγησε υλικό αξίας 58 εκατ. ευρώ που είχε παραδώσει και ότι η Εσθονία κατήγγειλε πρόωρα τη σύμβαση (ERR News). Η υπόθεση βρίσκεται πλέον σε διαιτησία. Τα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δεν απαντούν οριστικά αν το υλικό δεν παραδόθηκε ποτέ, αν παραδόθηκε αλλά ήταν ακατάλληλο ή αν απορρίφθηκε χωρίς επαρκή συμβατική βάση. Αν η Εσθονία δεν ανακτήσει τα επίμαχα ποσά, περίπου 70 εκατ. ευρώ θα επιβαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό της (Kyiv Independent).

Η ευθύνη παραμένει αντικείμενο αντιπαράθεσης. Ο Πέβκουρ λέει ότι ο υπουργός χαράσσει πολιτική αλλά δεν επιλέγει προμηθευτές. Ο πρώην επικεφαλής του RKIK, Μάγκνους-Βαλντεμάρ Σάαρ, υποστηρίζει ότι οι μεγάλες αποφάσεις είχαν την έγκριση της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου (ERR). Δεν υπάρχει δημόσια διαθέσιμο έγγραφο που να εξηγεί γιατί η Datasel κρίθηκε αποδεκτός προμηθευτής.

Η αποθήκη που δεν μπορεί να ελεγχθεί

Η δεύτερη αστοχία είναι ξεχωριστή, αλλά κάνει τη ζημιά μεγαλύτερη. Το Εθνικό Ελεγκτικό Γραφείο της Εσθονίας, το Riigikontroll, ανακοίνωσε ότι δεν μπορούσε να επαληθεύσει την ορθότητα υπολοίπων αμυντικού αποθέματος ύψους 1,2 δισ. ευρώ. Η λογιστική καταγραφή των αποθεμάτων στις Ένοπλες Δυνάμεις δεν έδειχνε αξιόπιστα ποια είδη, σε ποιες ποσότητες και σε ποιες αξίες είχαν καταγραφεί ή είχαν παραλειφθεί χωρίς αιτιολόγηση (ERR News, Riigikontroll). Αυτό δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε εξοπλισμός αξίας 1,2 δισ. ευρώ. Σημαίνει ότι οι ελεγκτές δεν μπορούσαν να επιβεβαιώσουν πως τα βιβλία αντιστοιχούν στην πραγματικότητα, κάτι που αποδυναμώνει κάθε άλλη διαβεβαίωση για την αμυντική διαχείριση.

Μια χώρα που έχει επενδύσει την αξιοπιστία της στην υποστήριξη της Ουκρανίας και στην ετοιμότητα της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ δεν μπόρεσε να αποδείξει ούτε ότι μία επείγουσα αλυσίδα προμήθειας πυρομαχικών ελεγχόταν ούτε ότι τα δικά της αποθέματα ήταν ελέγξιμα.

Ευρωπαϊκό χρήμα, εθνική απόδειξη

Η υπόθεση αφορά και την υπόλοιπη Ευρώπη, επειδή το ευρωπαϊκό αμυντικό χρήμα στηρίζεται στα εθνικά υπουργεία για την επιλογή προμηθευτών, τον έλεγχο παραδόσεων και την τήρηση αξιόπιστων αρχείων. Οι Βρυξέλλες δεν επιλέγουν αναδόχους ούτε επιθεωρούν αποθήκες.

Ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός για την Ειρήνη, το εκτός προϋπολογισμού ταμείο που διαχειρίζεται το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου συμμετέχουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, μπορεί να αποζημιώνει χώρες για όπλα που δωρίζουν στην Ουκρανία ή για προμήθειες που γίνονται για λογαριασμό της (Council). Σύμφωνα με το ERR News, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει αν η Εσθονία πρέπει να επιστρέψει ποσά συνδεδεμένα με τον μηχανισμό, λόγω της αποτυχημένης σύμβασης πυρομαχικών. Η Εσθονία έχει επίσης συμφωνία 2,34 δισ. ευρώ στο πλαίσιο του SAFE, του νέου ευρωπαϊκού εργαλείου αμυντικών δανείων, με την πρώτη εκταμίευση 351,6 εκατ. ευρώ να έχει ήδη καταβληθεί (European Commission DG DEFIS).

Και τα δύο εργαλεία αφήνουν το δύσκολο μέρος στο εθνικό επίπεδο. Όταν ένας προμηθευτής αποτυγχάνει, το κράτος που υπέγραψε τη σύμβαση πρέπει να διεκδικήσει την επιστροφή των χρημάτων μέσα από τα δικά του δικαστήρια. Η τσεχική πρωτοβουλία για τα πυρομαχικά προσφέρει ένα αντίθετο παράδειγμα: το μοντέλο της Πράγας εντάσσει τις κυβερνήσεις των δωρητών μέσα στην αλυσίδα επαλήθευσης, ενώ οι ελεγκτές των δωρητών δεν έχουν εντοπίσει τη διαφθορά που προέβλεπαν οι επικριτές της (CT24). Η ταχύτητα μπορεί να λειτουργήσει, όταν η απόδειξη κινείται μαζί με το χρήμα.

Το σκάνδαλο της Εσθονίας δεν αποδεικνύει ότι οι ευρωπαϊκές αμυντικές προμήθειες είναι διεφθαρμένες. Δείχνει όμως το αδύναμο σημείο της μεγαλύτερης νέας δαπάνης της Ευρώπης: βασικά ερωτήματα για το ποιος επέλεξε τον προμηθευτή, ποιοι έλεγχοι έγιναν, τι παραδόθηκε και ποιος το παρέλαβε έμειναν αναπάντητα, έως ότου ένας ελεγκτής διαπίστωσε, αφού είχε ήδη παραιτηθεί ο υπουργός, ότι σχεδόν όλα τα χρήματα που είχαν δοθεί προκαταβολικά ήταν προβληματικά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη-μέλη οφείλουν να δώσουν αυτή την απάντηση πριν περάσουν περισσότερα αμυντικά κονδύλια με ευρωπαϊκή στήριξη μέσα από τα ίδια εθνικά συστήματα.