Κέντρα απελάσεων χωρίς χώρες υποδοχής

Καμία τρίτη χώρα δεν έχει συμφωνήσει να φιλοξενήσει κέντρο επιστροφών για λογαριασμό της ΕΕ. Αυτό είναι το βασικό κενό στον νέο Κανονισμό για τις επιστροφές, τον οποίο ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 17 Ιουνίου, δίνοντας για πρώτη φορά στα κράτη-μέλη νομική βάση ώστε να οργανώνουν εγκαταστάσεις απομάκρυνσης εκτός ενωσιακού εδάφους (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ντόιτσε Βέλε).

Δεκαεννέα ηγέτες της ΕΕ υπέγραψαν επιστολή με την οποία ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να στηρίξει γρήγορα τα κέντρα, ακόμη και με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση (γραφείο του Δανού πρωθυπουργού). Η Αυστρία, η Δανία, η Ελλάδα και η Ολλανδία φέρονται να εξετάζουν πιθανούς χώρους. Το Συμβούλιο της ΕΕ, όπου συννομοθετούν οι εθνικές κυβερνήσεις, πρέπει ακόμη να δώσει την τελική έγκριση. Όμως την πραγματική διαπραγματευτική ισχύ την έχει η χώρα που θα δεχθεί κρατουμένους στο έδαφός της. Και έως τώρα καμία δεν έχει πει ναι.

Γιατί οι περισσότερες αποφάσεις επιστροφής μένουν στα χαρτιά

Οι υποστηρικτές της ρύθμισης πατούν σε ένα πραγματικό πρόβλημα. Μόνο περίπου 28% των αποφάσεων επιστροφής στην ΕΕ καταλήγει σε πραγματική αναχώρηση, σύμφωνα με τον εισηγητή του κανονισμού στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Μαλίκ Αζμανί (συνέντευξη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Οι νέοι κανόνες δημιουργούν μια Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής, ισχύουσα σε όλα τα κράτη-μέλη, και επιτρέπουν τη μεταφορά προσώπων σε κέντρα κράτησης εκτός των συνόρων της ΕΕ.

Οι λόγοι για τους οποίους αποτυγχάνουν οι περισσότερες επιστροφές, όμως, δεν συνδέονται κυρίως με τον τόπο κράτησης. Οι χώρες καταγωγής αρνούνται να εκδώσουν ταξιδιωτικά έγγραφα. Τα προξενεία καθυστερούν. Τα δικαστήρια παρεμβαίνουν. Ανάλυση του Κολλεγίου της Ευρώπης εντόπισε το κεντρικό εμπόδιο: τη συνεργασία των χωρών καταγωγής και την αποδοχή των επιστρεφόμενων (Κολλέγιο της Ευρώπης). Το Κοινοβούλιο μπορεί να εγκρίνει το εργαλείο. Δεν μπορεί να υποχρεώσει μια τρίτη χώρα να δεχθεί κέντρο ούτε μια χώρα καταγωγής να πάρει πίσω τους υπηκόους της.

Η Ιταλία το δοκίμασε. Επέστρεψαν πέντε άνθρωποι

Η Ιταλία είναι η μόνη κυβέρνηση που έχει δοκιμάσει κάτι κοντά σε αυτό το μοντέλο. Δύο εγκαταστάσεις στην Αλβανία, μία για ταυτοποίηση στο Σένγκιν και μία για κράτηση στο Γκιαντέρ, λειτουργούν υπό ιταλικό δίκαιο. Αφού τα δικαστήρια απέρριψαν τις πρώτες κρατήσεις στα τέλη του 2024, η Ρώμη μετατόπισε το σχέδιο από την υπεράκτια εξέταση ασύλου στην κράτηση ανθρώπων που είχαν ήδη εντολή αναχώρησης (EFE).

Το αποτέλεσμα παραμένει περιορισμένο. Το Internazionale, επικαλούμενο έγγραφα που απέκτησε το Altreconomia, ανέφερε ότι πέντε μετανάστες επέστρεψαν απευθείας από την Αλβανία στην Αίγυπτο. Άλλοι που μεταφέρθηκαν στην Αλβανία κατέληξαν ξανά στην Ιταλία. Η ίδια έρευνα κατέγραψε 54 περιστατικά που χρειάστηκαν επέμβαση έκτακτης ανάγκης τις πρώτες ημέρες λειτουργίας του Γκιαντέρ (Internazionale).

Το νομικό σκέλος είναι ξεχωριστό και παραμένει ανοιχτό. Σύμφωνα με ενημέρωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες και τους Εξόριστους και του δικτύου νομικής συνδρομής ELENA, το αλβανικό μοντέλο εξετάζεται από το Δικαστήριο της ΕΕ στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-706/25 και C-707/25, με αντικείμενο αν οι εγκαταστάσεις συμβιβάζονται με το ενωσιακό δίκαιο ασύλου (ΕΣΠΕ/ELENA). Η Τζόρτζια Μελόνι υποστηρίζει ότι η ψηφοφορία στο Κοινοβούλιο δικαιώνει την προσέγγισή της (La Nación). Τα δικαστήρια δεν έχουν αποφανθεί.

Η μάχη για τα κονδύλια και το ζήτημα των δικαιωμάτων

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έδωσε το πιο συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα: συμφωνίες έως το τέλος του 2026 και λειτουργία των κέντρων από το 2027 (Le Monde). Η Γερμανία, παρότι συμμετείχε σε ομάδα εργασίας για τις πιθανές τοποθεσίες, δεν υπέγραψε την επιστολή των 19 ηγετών (EUobserver).

Η Γαλλία και η Ισπανία δεν μπορούν να μπλοκάρουν τον κανονισμό στο σύστημα της ειδικής πλειοψηφίας, όπου απαιτείται ενισχυμένη πλειοψηφία κρατών και πληθυσμού και άρα κανένα κράτος δεν διαθέτει μόνο του βέτο. Μπορούν, όμως, να δυσκολέψουν τη χρηματοδότηση και την πολιτική υπεράσπισή του. Ο Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε ότι η Γαλλία θα αντιταχθεί στη χρηματοδότηση των κέντρων από τον προϋπολογισμό της ΕΕ, ενώ ο Πέδρο Σάντσεθ τα χαρακτήρισε αναποτελεσματικά και επιζήμια για τις σχέσεις με χώρες διέλευσης στις οποίες η Ευρώπη στηρίζεται (Euronews, El País).

Ο κανονισμός αφαιρεί και μία δικλίδα προστασίας: οι προσφυγές κατά της απέλασης δεν θα αναστέλλουν πλέον αυτομάτως την απομάκρυνση, καθώς οι δικαστές θα αποφασίζουν κατά περίπτωση (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Πολίτης). Ο ύπατος αρμοστής του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα προειδοποίησε ότι οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να μεταθέτουν την ευθύνη τους όταν κάποιος κρατείται παράνομα ή στερείται αποτελεσματικής προσφυγής (European Times). Η Διεθνής Αμνηστία επισήμανε τον κίνδυνο κράτησης ανθρώπων σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν δεσμούς και όπου δεν έχουν πρόσβαση σε δικηγόρους (Διεθνής Αμνηστία).

Το Κοινοβούλιο ενέκρινε το πλαίσιο. Το Συμβούλιο πρέπει ακόμη να το επικυρώσει. Κάποια χώρα υποδοχής πρέπει ακόμη να συμφωνήσει. Τα δικαστήρια στο Λουξεμβούργο και το Στρασβούργο πρέπει ακόμη να κρίνουν αν οι προστασίες του ενωσιακού και ευρωπαϊκού δικαίου ακολουθούν τους ανθρώπους και εκτός των συνόρων της ΕΕ. Η πολιτική ώθηση υπάρχει. Οι πρακτικές απαντήσεις λείπουν.