€150 billion από την ΕΕ για ανατολική άμυνα

Μπορούν οι πιστωτικές γραμμές ύψους 150 δισ. ευρώ, με την εγγύηση της ΕΕ, να φέρουν συστοιχίες αντιαεροπορικής άμυνας και τεθωρακισμένα στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης πριν από την επόμενη κρίση; Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δανείζεται πλέον από τις αγορές για να χρηματοδοτήσει αγορές οπλικών συστημάτων, μια κίνηση που μεταφέρει την Ένωση σε νέο πεδίο. Το εργαλείο λέγεται SAFE (Security Action for Europe) και εγκρίθηκε τον Μάιο του 2025 από το Συμβούλιο, δηλαδή το όργανο όπου οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών θεσπίζουν την ευρωπαϊκή νομοθεσία (Συμβούλιο, Επιτροπή). Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν το ταχύτερο χρήμα θα φέρει και ταχύτερες παραδόσεις.

Το SAFE δεν είναι ευρωπαϊκός αμυντικός προϋπολογισμός. Η Επιτροπή αντλεί τα κεφάλαια, οι κυβερνήσεις τα δανείζονται και οι ίδιες τα αποπληρώνουν. Η λογική θυμίζει το SURE, το σχήμα της πανδημίας μέσω του οποίου η ΕΕ δάνειζε με δική της πιστοληπτική στήριξη για να διατηρηθούν θέσεις εργασίας. Το πεδίο μετακινήθηκε από την αγορά εργασίας στην άμυνα, αλλά η χρηματοοικονομική αρχιτεκτονική παραμένει η ίδια.

Η διαφορά είναι ο κανόνας αγοράς: τουλάχιστον 65 τοις εκατό του κόστους των εξαρτημάτων πρέπει να προέρχεται από την ΕΕ, τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο ή την Ουκρανία, ενώ το μη ευρωπαϊκό περιεχόμενο μπορεί να φθάνει έως το 35 τοις εκατό (Συμβούλιο). Ο κανόνας στρέφει τη ζήτηση προς τα ευρωπαϊκά εργοστάσια, αντί να χρηματοδοτεί απλώς έτοιμες αμερικανικές εισαγωγές.

Η ταχύτητα, όμως, είχε θεσμικό κόστος. Το SAFE θεσπίστηκε μέσω του άρθρου 122 της Συνθήκης της ΕΕ, μιας διάταξης έκτακτης ανάγκης που επιτρέπει στο Συμβούλιο να ενεργεί μόνο του. Κανονικά, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τροποποιεί και εγκρίνει την ευρωπαϊκή νομοθεσία μαζί με τις κυβερνήσεις. Εδώ, οι ευρωβουλευτές παρακάμφθηκαν σε αποφάσεις χρέους που θα αποπληρώνονται για πολλά χρόνια.

Πολωνία και Ρουμανία: δύο τεστ, ένα κενό

Η Πολωνία υπέγραψε τη δανειακή της συμφωνία στο πλαίσιο του SAFE τον Μάιο του 2026, με στόχο δάνεια περίπου 43,7 δισ. ευρώ και προκαταβολική χρηματοδότηση περίπου 6,5 δισ. ευρώ (Bankier, Breaking Defense). Για ένα κράτος της ανατολικής πτέρυγας που επανεξοπλίζεται με ταχύτητα, τα ποσά είναι μεγάλα. Η Βαρσοβία, όμως, συνεχίζει να αγοράζει και από τις ΗΠΑ. Η αμερικανική Υπηρεσία Αμυντικής Συνεργασίας Ασφάλειας έχει γνωστοποιήσει πωλήσεις 32 μαχητικών F-35 και 96 ελικοπτέρων Apache προς την Πολωνία (Υπηρεσία των ΗΠΑ, Υπηρεσία των ΗΠΑ). Το SAFE χρηματοδοτεί μέρος του ευρωπαϊκού εξοπλισμού, αλλά δεν εκτοπίζει τον αμερικανικό ρόλο στη δομή των πολωνικών ενόπλων δυνάμεων. Πολιτικά, η Βαρσοβία κερδίζει δύο φορές: μεγάλη δαπάνη με ευρωπαϊκή στήριξη και αδιάσπαστη αμερικανική συμμαχία.

Η Ρουμανία κάνει το πρόβλημα πιο καθαρό. Το Βουκουρέστι έχει την ίδια έκθεση στην ανατολική πτέρυγα, αλλά μικρότερα δημοσιονομικά περιθώρια. Η γνωστοποιημένη αμερικανική πώληση 54 αρμάτων M1A2 Abrams, εκτιμώμενης αξίας 2,53 δισ. δολαρίων (Υπηρεσία των ΗΠΑ), συνυπάρχει με πιθανές ευρωπαϊκές αγορές επιλέξιμες για το SAFE. Αν η Ρουμανία χρησιμοποιήσει το εργαλείο κυρίως για να αγοράσει έτοιμα συστήματα από μεγάλους δυτικοευρωπαϊκούς ομίλους, η χρηματοδότηση θα ενισχύσει Γάλλους ή Γερμανούς παραγωγούς και θα αυξήσει το ρουμανικό δημόσιο χρέος, χωρίς να δημιουργήσει αντίστοιχη εγχώρια βιομηχανική βάση.

Ποιος παίρνει τις παραγγελίες

Αυτή είναι η ανισορροπία που οι ευρωπαίοι ηγέτες προτιμούν να θολώνουν. Η Γερμανία δημιούργησε δικό της μεγάλο ειδικό ταμείο για την Μπούντεσβερ και ήδη δαπανά πάνω από τον στόχο του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες στο 2 τοις εκατό του ΑΕΠ. Το Βερολίνο δεν χρειάζεται το SAFE για χρηματοδότηση· ωφελείται όταν οι παραγγελίες άλλων κρατών, στηριγμένες από το SAFE, καταλήγουν σε γερμανικά εργοστάσια.

Η Γαλλία αντιμετωπίζει το SAFE ως εργαλείο βιομηχανικής ζήτησης. Η Κύπρος έγινε το έκτο κράτος-μέλος που επισημοποίησε δάνειο SAFE, ύψους 1,18 δισ. ευρώ, ενώ οι συζητήσεις φέρεται να καλύπτουν γαλλικής κατασκευής τεθωρακισμένα Griffon και Serval (Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, Cyprus Mail). Για το Παρίσι, η γλώσσα της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μετατρέπεται σε παραγγελίες για τη γαλλική αμυντική βιομηχανία.

Το μοτίβο είναι ορατό: τα εκτεθειμένα ανατολικά και νότια κράτη δανείζονται υπό ευρωπαϊκή ομπρέλα, ενώ τα βιομηχανικά κέντρα του πυρήνα εισπράττουν τις παραγγελίες. Αν οι μικρότεροι δανειολήπτες δεν διαπραγματευθούν συμμετοχή στην παραγωγή, συμβόλαια συντήρησης και τοπική βιομηχανική εργασία, το SAFE κινδυνεύει να μεταφέρει το χρέος προς την Ανατολή και τα κέρδη προς τη Δύση.

Ο πίνακας που λείπει

Η έκθεση Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα προειδοποίησε ότι το πρόβλημα της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας είναι η κλίμακα και ο συντονισμός, όχι απλώς η διαθεσιμότητα χρημάτων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το SAFE αντιμετωπίζει ένα εμπόδιο, αλλά αφήνει άθικτα άλλα: τη διάσπαση της ζήτησης, τους μεγάλους χρόνους παραγωγής και την περιορισμένη δυνατότητα ταχείας αύξησης της παραγωγής. Σύμφωνα με έναν απολογισμό, η Επιτροπή είχε υποβάλει συμφωνίες για 18 χώρες έως τον Απρίλιο του 2026 (MilMag). Εκείνο που δεν έχει δημοσιοποιηθεί είναι η πληροφορία που θα επέτρεπε πραγματική λογοδοσία: οι τελικές λίστες έργων, τα χρονοδιαγράμματα παράδοσης, οι δεσμεύσεις για γραμμές παραγωγής και η ανάλυση της προέλευσης των εξαρτημάτων.

Η ΕΕ έχει πλέον φτιάξει ένα πραγματικό σύστημα αμυντικού δανεισμού. Το αν αυτό θα παράγει επιχειρησιακή ισχύ πριν η ευρωπαϊκή εξάρτηση από την αμερικανική στρατιωτική δυνατότητα γίνει μη διαχειρίσιμη, ή αν θα δημιουργήσει κυρίως δανειακά πακέτα και βιομηχανικά οφέλη για χώρες που ήταν ήδη ισχυρές, είναι το ερώτημα που καμία πιστωτική γραμμή δεν μπορεί από μόνη της να απαντήσει.