Τα €43bn χωρίς αποδείξεις εξοικονόμησης

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας στήθηκε πάνω σε μια καθαρή συμφωνία: οι κυβερνήσεις θα έπαιρναν ευρωπαϊκά χρήματα ανάκαμψης όταν θα ολοκλήρωναν συμφωνημένα ορόσημα, όχι όταν θα παρουσίαζαν πειστικές επικοινωνιακές καμπάνιες. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο δείχνει τώρα το αδύναμο σημείο αυτής της συμφωνίας. Στον έλεγχό του για τις ανακαινίσεις κατοικιών διαπίστωσε ότι τα κράτη-μέλη προγραμμάτισαν περίπου 43 δισ. ευρώ για μέτρα ενεργειακής απόδοσης, ενώ πολλά σχέδια και πολλοί έλεγχοι δεν μπορούσαν να αποδείξουν πραγματική ή οικονομικά αποδοτική εξοικονόμηση ενέργειας, εύρημα που κατέγραψε και το Euronews.

Δεν πρόκειται για ιστορία κρυφής υπεξαίρεσης. Το πρόβλημα είναι πιο απλό και πιο άβολο. Ο Μηχανισμός μπορεί να επιβεβαιώνει ταχύτερα ότι ένα έργο έγινε απ’ όσο μπορεί να επιβεβαιώνει ότι πέτυχε το αποτέλεσμα για το οποίο χρηματοδοτήθηκε.

Οι στόχοι καθορίζουν την πίεση

Οι πληρωμές ακολουθούν τα ορόσημα και τους στόχους που έχουν εγκριθεί σε κάθε εθνικό σχέδιο. Ο κανονισμός του Μηχανισμού Ανάκαμψης συνδέει την εκταμίευση με την «ικανοποιητική εκπλήρωση» αυτών των στόχων. Η Επιτροπή μπορεί να αναστείλει μέρος μιας πληρωμής όταν μια κυβέρνηση δεν τους επιτυγχάνει, όπως προβλέπει και η δική της μεθοδολογία αναστολής πληρωμών.

Οι ελεγκτές μπορούν να εκθέσουν πολιτικά τις κυβερνήσεις και την Επιτροπή· δεν μπορούν όμως να μπλοκάρουν μόνοι τους μια δόση, με βάση την εντολή που τους δίνουν οι Συνθήκες. Η εξουσία βρίσκεται στην Επιτροπή και ασκείται μόνο εκεί όπου οι νομικά δεσμευτικοί στόχοι της αφήνουν περιθώριο. Αν ένα σχέδιο μετρά ολοκληρωμένες εργασίες, συνδεδεμένα φωτοβολταϊκά ή διοικητικά βήματα, η Επιτροπή μπορεί να ελέγξει αυτά ακριβώς. Δύσκολα μπορεί εκ των υστέρων να απαιτήσει άλλο μέτρο επιτυχίας, επειδή οι ελεγκτές δείχνουν αργότερα ότι ο αρχικός στόχος έλεγε λίγα για τη μετρημένη εξοικονόμηση.

Η Ιταλία και η Κύπρος δείχνουν το κενό

Η Ιταλία είναι η πιο ωμή περίπτωση. Η Ρώμη προβάλλει την απορρόφηση, με τον υπουργό Τομάζο Φότι να δηλώνει ότι οι δαπάνες του Μηχανισμού έχουν φθάσει τα 143 δισ. ευρώ στο ιταλικό σύστημα παρακολούθησης (ιταλική κυβέρνηση). Αυτό απαντά στο αν κινήθηκαν χρήματα. Δεν απαντά στο αν τα κονδύλια για ανακαινίσεις αγόρασαν ενεργειακή εξοικονόμηση με λογικό κόστος.

Το Superbonus, το μεγάλο ιταλικό σχήμα φορολογικών πιστώσεων για ανακαινίσεις κατοικιών, κάνει το πρόβλημα ορατό. Το ECO, παρουσιάζοντας τον έλεγχο, ανέφερε ότι περίπου 14 δισ. ευρώ, δηλαδή σχεδόν το ένα τρίτο της χρηματοδότησης του Μηχανισμού για ανακαινίσεις, διοχετεύθηκαν στο πρόγραμμα (ECO). Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι το κόστος ανά μονάδα ενέργειας που εξοικονομήθηκε ήταν σχεδόν τετραπλάσιο από το αναμενόμενο (ΕΕΣ). Τα νοικοκυριά πήραν εργασίες και ο κατασκευαστικός κλάδος κινήθηκε. Το δημόσιο αρχείο, όμως, εξακολουθεί να δυσκολεύεται να δείξει ότι το κλιματικό αποτέλεσμα αντιστοιχούσε στο τίμημα.

Η Κύπρος αναδεικνύει καθαρότερα το πρόβλημα της μέτρησης. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο αμφισβήτησε αν ένα μέτρο βαθιάς ανακαίνισης, αξίας 20% των κονδυλίων για ανακαινίσεις, πέτυχε το όριο εξοικονόμησης 30%, και σημείωσε ότι το 88% της δηλωμένης εξοικονόμησης προερχόταν από εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών και όχι από χαμηλότερη κατανάλωση των κτιρίων (ΕΕΣ). Τα φωτοβολταϊκά μπορεί να μειώνουν τις εκπομπές. Δεν αποδεικνύουν όμως ότι τα σπίτια καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια. Ένα έργο με πράσινη εικόνα μπορεί να βοηθά την επίτευξη ενός στόχου, αφήνοντας εν μέρει άλυτο το πρόβλημα του κτιριακού αποθέματος.

Η σύγκρουση δεν θα μείνει τεχνική

Το Βέλγιο προσθέτει την πλευρά της διακυβέρνησης. Η σελίδα της Επιτροπής για το Βέλγιο εξακολουθεί να παρουσιάζει ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο, ενώ η υλοποίηση των ανακαινίσεων περνά μέσα από ομοσπονδιακές και περιφερειακές αρχές. Το European Sting ανέφερε τη θετική αξιολόγηση της Επιτροπής για το τέταρτο αίτημα πληρωμής του Βελγίου, ύψους 567 εκατ. ευρώ, μετά την ολοκλήρωση οροσήμων και στόχων (European Sting). Εκεί βρίσκεται η αντίφαση: ένας φάκελος πληρωμής μπορεί να είναι καθαρός, ενώ η δημόσια ευθύνη για τη μετρημένη εξοικονόμηση παραμένει δύσκολο να παρακολουθηθεί.

Η Λιθουανία φαίνεται λιγότερο δραματική, γι’ αυτό και είναι χρήσιμη. Το LRT μετέδωσε ότι ένα έκτο αίτημα, ύψους 153 εκατ. ευρώ, αφορούσε μεταξύ άλλων την ανακαίνιση κτιρίων και ότι είχαν επιτευχθεί 158 από τους 197 δείκτες (LRT). Το Lrytas κατέγραψε την πεποίθηση του υπηρεσιακού υπουργού Οικονομικών ότι η Λιθουανία θα λάβει όλα τα κονδύλια του Μηχανισμού (Lrytas). Αυτή είναι η κανονική γλώσσα του Μηχανισμού: δείκτες, αιτήματα, αναμενόμενες πληρωμές. Το κομμάτι που λείπει είναι επίσης κανονικό: ένα απλό δημόσιο αρχείο που να δείχνει πόση ενέργεια κατανάλωναν τα ανακαινισμένα με ευρωπαϊκά χρήματα κτίρια πριν και μετά τις εργασίες.

Η ολλανδική κάλυψη δείχνει πώς ταξιδεύει ο έλεγχος πολιτικά. Το Upday παρουσίασε το εύρημα ως περίπτωση κατά την οποία η ΕΕ δαπάνησε ή προγραμμάτισε 43 δισ. ευρώ για ανακαινίσεις κατοικιών χωρίς πειστική απόδειξη εξοικονόμησης (Upday). Το Indepen το ενέταξε σε ευρύτερη επίθεση κατά των ευρωπαϊκών κλιματικών δαπανών (Indepen). Η δεύτερη ανάγνωση είναι πολεμική και υπερβαίνει τα στοιχεία αν υπονοεί χαμένα χρήματα. Δείχνει όμως πώς θα αξιοποιηθεί ο έλεγχος: οι κυβερνήσεις που αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τον κοινό δανεισμό δεν χρειάζεται να αποδείξουν απάτη. Αρκεί να υποστηρίξουν ότι οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να δείξουν τα αποτελέσματα με αρκετή σαφήνεια.

Η Επιτροπή είναι εν μέρει παγιδευμένη στους στόχους που η ίδια αποδέχθηκε. Μπορεί να επιβάλει όσα απαιτούν νομικά τα σχέδια, ακόμη κι αν οι απαιτήσεις αυτές φαίνονται σήμερα αδύναμες. Το πιο στενό συμπέρασμα είναι και το πιο ισχυρό: ο έλεγχος δεν αποδεικνύει γενικευμένη σπατάλη. Δείχνει ένα σύστημα πληρωμών που μπορεί να επιβεβαιώσει την υλοποίηση πριν το κοινό μπορέσει να δει τι πέτυχε η υλοποίηση. Μέχρι οι αξιωματούχοι της Επιτροπής και οι εθνικοί υπουργοί να δημοσιεύουν μετρημένη εξοικονόμηση δίπλα στα αιτήματα πληρωμής, το βάρος της απόδειξης μεταφέρεται από τους ελεγκτές σε εκείνους που ενέκριναν τους στόχους.