Η ΕΕ θεσπίζει επιστροφές εκτός συνόρων

Η Ευρωπαϊκή Ένωση περνά από ένα χαλαρό πλαίσιο εθνικής εφαρμογής σε ένα ενιαίο σύστημα επιστροφών, με κοινό νομικό έδαφος για τη μεταφορά ανθρώπων που βρίσκονται υπό απέλαση σε κέντρα τρίτων χωρών. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε στις 17 Ιουνίου, με 418 ψήφους υπέρ και 218 κατά, τον πρώτο κανονισμό της ΕΕ που θεσπίζει αυτή τη δυνατότητα (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, DW).

Ο νέος κανονισμός αντικαθιστά την Οδηγία Επιστροφών του 2008, η οποία έθετε γενικούς στόχους και άφηνε κάθε κυβέρνηση να τους ενσωματώσει στο εθνικό της δίκαιο. Το Συμβούλιο, δηλαδή οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, πρέπει ακόμη να υιοθετήσει τυπικά το κείμενο για να καταστεί δεσμευτικό, όμως η ψηφοφορία στο Κοινοβούλιο κλειδώνει το πολιτικό περιεχόμενο της μεταρρύθμισης (Brussels Times).

Ένα σύστημα αντί για είκοσι επτά

Η μετάβαση από οδηγία σε κανονισμό δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Με βάση τις Συνθήκες της ΕΕ, η οδηγία λέει στις κυβερνήσεις τι πρέπει να πετύχουν, ενώ ο κανονισμός ορίζει πώς εφαρμόζεται ο κανόνας και ισχύει απευθείας, χωρίς εθνική μεταφορά (άρθρο 288 ΣΛΕΕ). Η οδηγία του 2008 οδήγησε σε 27 διαφορετικά συστήματα επιστροφών, με αποκλίσεις στη διάρκεια κράτησης, στα δικαιώματα προσφυγής και στην αποτελεσματικότητα της εφαρμογής.

Το νέο πλαίσιο ενοποιεί τον μηχανισμό. Η κράτηση μπορεί να φθάνει έως τους 24 μήνες, με δυνατότητα εξάμηνης παράτασης. Όσοι βρίσκονται υπό απέλαση υποχρεούνται να παραδίδουν στοιχεία ταυτοποίησης και βιομετρικά δεδομένα. Η ευρωπαϊκή εντολή επιστροφής, καταχωρισμένη στις βάσεις δεδομένων Σένγκεν, δηλαδή στο κοινό σύστημα συνοριακής πληροφόρησης της ΕΕ, επιτρέπει σε ένα κράτος να εκτελεί απόφαση απέλασης άλλου κράτους, ώστε η μετακίνηση πέρα από τα σύνορα να μην επανεκκινεί τη διαδικασία από την αρχή (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Brussels Times).

Οι αρχές αποκτούν επίσης εξουσίες έρευνας σε κατοικίες, προσωπικά αντικείμενα και ηλεκτρονικές συσκευές, υπό δικαστική ή διοικητική έγκριση. Οι εντολές απέλασης δεν θα αναστέλλονται αυτομάτως όταν ασκείται προσφυγή· τα δικαστήρια θα αποφασίζουν κατά περίπτωση αν πρέπει να παγώσει η απομάκρυνση (DW).

Κέντρα εκτός ΕΕ, χωρίς χάρτη εφαρμογής

Η πιο αμφιλεγόμενη διάταξη επιτρέπει διμερείς συμφωνίες με τρίτες χώρες για τη φιλοξενία κέντρων επιστροφής, στα οποία θα μεταφέρονται άνθρωποι που έχουν ήδη λάβει εντολή να εγκαταλείψουν την ΕΕ. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται. Τα κράτη υποδοχής πρέπει να σέβονται την αρχή της μη επαναπροώθησης, η οποία απαγορεύει τη μεταφορά ανθρώπου σε χώρα όπου κινδυνεύει να υποστεί διώξεις (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Το πλησιέστερο υφιστάμενο μοντέλο είναι η συμφωνία της Ιταλίας με την Αλβανία. Η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι άνοιξε κέντρα στο Σενγκίν και στο Γκιάδερ, όμως τα ιταλικά δικαστήρια μπλόκαραν τις πρώτες κρατήσεις λόγω ενστάσεων για τον χαρακτηρισμό χωρών ως ασφαλών, ενώ οι εγκαταστάσεις αργότερα άλλαξαν χρήση. Στις 11 Ιουνίου, γενικός εισαγγελέας του Δικαστηρίου της ΕΕ κατέληξε ότι τα κέντρα εκτός ευρωπαϊκού εδάφους δεν είναι από τη φύση τους παράνομα, αλλά τα ευρωπαϊκά πρότυπα κράτησης και τα δικαιώματα υπεράσπισης δεν μπορούν να αποδυναμώνονται λόγω γεωγραφίας (College of Europe).

Ο κανονισμός δίνει νομική άδεια για επιστροφές σε τέτοια κέντρα. Δεν προσφέρει υποδομές, δεν εξασφαλίζει πρόθυμες χώρες υποδοχής και δεν δημιουργεί αρχιτεκτονική ελέγχου.

Η εθνική πίεση υπερίσχυσε της κομματικής γραμμής

Η πίεση στα σύνορα απορρύθμισε την κομματική πειθαρχία στην ψηφοφορία. Και οι τρεις Μαλτέζοι ευρωβουλευτές του Εργατικού Κόμματος έσπασαν τη γραμμή της κεντροαριστερής ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών και στήριξαν τον κανονισμό, καθώς ένα μικρό νησιωτικό κράτος που απορροφά δυσανάλογη μεταναστευτική πίεση επέλεξε το εθνικό συμφέρον έναντι της κομματικής αλληλεγγύης (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Η ισπανική κυβέρνηση κατέληξε στο αντίθετο συμπέρασμα, απορρίπτοντας το κείμενο για λόγους νομιμότητας και αναλογικότητας, ενώ συνεχίζει να εφαρμόζει το ευρύτερο Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση. Στη Γερμανία, ο κυβερνητικός συνασπισμός χωρίστηκε στις γνώριμες γραμμές: η Χριστιανοδημοκρατική Ένωση/Χριστιανοκοινωνική Ένωση και η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία ψήφισαν υπέρ, ενώ οι Σοσιαλδημοκράτες και οι Πράσινοι τάχθηκαν κατά.

Το Βερολίνο, την ίδια ώρα, διατηρεί ελέγχους στα χερσαία σύνορα, καθώς η εσωτερική πίεση να εμφανιστούν αποτελέσματα στις απελάσεις δεν περιμένει την ενεργοποίηση των νέων κανόνων της ΕΕ.

Το επιχειρησιακό κενό

Το αν ένα ενιαίο σύστημα μπορεί να πετύχει όσα δεν κατάφεραν 27 χωριστά συστήματα θα κριθεί από παράγοντες που ο κανονισμός δεν λύνει: συμφωνίες με χώρες υποδοχής, δικαιώματα επιθεώρησης, ρεαλιστικά ποσοστά απομάκρυνσης και έναν μηχανισμό παρακολούθησης που ακόμη δεν έχει σχεδιαστεί.

Τα εθνικά δικαστήρια έχουν ήδη δείξει, στις ιταλοαλβανικές υποθέσεις, ότι θα ελέγχουν τις συνθήκες κράτησης με βάση τα πρότυπα θεμελιωδών δικαιωμάτων, ανεξάρτητα από την πολιτική φιλοδοξία των κυβερνήσεων. Το Δικαστήριο της ΕΕ είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα κινηθεί στην ίδια γραμμή. Η δικαστική μάχη μόλις αρχίζει.