Δωρεάν ρύποι έως το 2037

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε στις 17 Ιουλίου να επιβραδύνει τη μείωση του ανώτατου ορίου εκπομπών και να παρατείνει τουλάχιστον έως το 2037 τις δωρεάν άδειες ρύπανσης για τη βαριά βιομηχανία, ζητώντας ως αντάλλαγμα από τα εργοστάσια να αποδείξουν ότι επενδύουν σε καθαρότερη παραγωγή (ανακοίνωση της Επιτροπής, Le Monde). Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν ακόμη δημόσιοι κανόνες που να ορίζουν τι θεωρείται αξιόπιστο επενδυτικό σχέδιο ή τι συμβαίνει με τις επιχειρήσεις που παίρνουν τις άδειες και τελικά δεν παραδίδουν όσα υποσχέθηκαν (εκτίμηση επιπτώσεων της Επιτροπής).

Πιο αργή πίεση

Το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ είναι μια αγορά «ορίου και εμπορίου». Οι μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και τα εργοστάσια πρέπει να διαθέτουν μία άδεια για κάθε τόνο διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπουν, ενώ το συνολικό όριο μειώνεται σταδιακά, ώστε οι άδειες να γίνονται κάθε χρόνο πιο σπάνιες και ακριβότερες. Έτσι δημιουργείται οικονομικό κίνητρο για μείωση των εκπομπών ή για επενδύσεις σε καθαρότερες παραγωγικές διαδικασίες.

Η Επιτροπή θέλει τώρα αυτή η πίεση να γίνει πιο ήπια. Το ανώτατο όριο θα μειώνεται κατά 3,7% ετησίως από το 2031 έως το 2035 και μόλις κατά 1,7% από το 2036 έως το 2040, αντί για το σημερινό προγραμματισμένο 4,3-4,4% (ανακοίνωση της Επιτροπής, Reuters). Περισσότερες άδειες θα μένουν στην αγορά. Άρα το μήνυμα της τιμής, που ωθεί τα εργοστάσια προς καθαρότερη παραγωγή, αποδυναμώνεται.

Οι δωρεάν άδειες για τον χάλυβα, το τσιμέντο και τα χημικά θα συνοδεύονται από όρους. Οι επιχειρήσεις θα λαμβάνουν το 80% αφού υποβάλουν εγκεκριμένο επενδυτικό σχέδιο, ενώ το υπόλοιπο 20% μόνο αφού αποδείξουν ότι το υλοποίησαν (εκτίμηση επιπτώσεων της Επιτροπής). Παράλληλα, μια νέα Τράπεζα Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης θα διαθέσει 400 εκατ. δικαιώματα ως πρόσθετη επενδυτική στήριξη (S&P Global).

Ποιος κερδίζει, ποιος πληρώνει

Οι καθαροί κερδισμένοι είναι οι ενεργοβόρες βιομηχανίες. Η Γερμανία, με τη μεγάλη βάση χαλυβουργιών και χημικών μονάδων, έχει τα περισσότερα να κερδίσει (Deutschlandfunk). Η Πολωνία ηγήθηκε συνασπισμού δώδεκα χωρών που πίεσαν για πιο αργές μειώσεις και χαρακτήρισε την πρόταση «ορόσημο» (Energetyka24).

Χάνουν, αντίθετα, οι επιχειρήσεις που έχουν ήδη ποντάρει στην πράσινη παραγωγή. Οι σουηδικές χαλυβουργίες SSAB και Stegra επένδυσαν μεγάλα ποσά στον χάλυβα με βάση το υδρογόνο, στηριζόμενες στην υπόθεση ότι η άνοδος της τιμής του άνθρακα θα έκανε με τον χρόνο το καθαρότερο προϊόν τους φθηνότερο από τον συμβατικό χάλυβα. Αν οι συμβατικοί παραγωγοί πάρουν τώρα περισσότερες δωρεάν άδειες και περισσότερο χρόνο, το σημείο στο οποίο θα αντιστρεφόταν αυτή η σχέση τιμών μετατίθεται πιο μακριά.

Πλήγμα δέχονται και τα εθνικά ταμεία. Τα έσοδα από τις δημοπρασίες του συστήματος έχουν φθάσει συνολικά περίπου τα 260-270 δισ. ευρώ από το 2013, με το μεγαλύτερο μέρος να καταλήγει στους γενικούς κρατικούς προϋπολογισμούς (Update EU). Η Επιτροπή θέλει πλέον τουλάχιστον το 50% των μελλοντικών εσόδων από δημοπρασίες να κατευθύνεται στη βιομηχανική απανθρακοποίηση (Europa Press, ανακοίνωση της Επιτροπής). Αυτό σημαίνει λιγότερα διαθέσιμα κονδύλια για τα εθνικά κλιματικά ταμεία και τους γενικούς προϋπολογισμούς.

Το εγχειρίδιο που λείπει

Κάποια ευελιξία μπορεί να στηριχθεί οικονομικά. Μια χαλυβουργία δεν μπορεί να στραφεί στο υδρογόνο πριν υπάρξουν οι υποδομές υδρογόνου που χρειάζεται. Η αγορά χρόνου για αυτή τη μετάβαση έχει λογική.

Ωστόσο, η εξέταση της πρότασης δεν εντόπισε δημόσιο πρότυπο που να καθορίζει τι ακριβώς συνιστά αξιόπιστο επενδυτικό σχέδιο. Ποιος γράφει τα κριτήρια; Ποιος ελέγχει την υλοποίηση; Τι γίνεται αν μια εταιρεία εισπράξει τις άδειες και καθυστερήσει; Η Επιτροπή λέει ότι θα ορίσει τους κανόνες με κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις, δηλαδή δευτερογενή νομοθεσία που συντάσσει η ίδια η Κομισιόν χωρίς πλήρη ψηφοφορία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Για μια συμφωνία τέτοιου μεγέθους, ο μηχανισμός επιβολής έρχεται πολύ αργά.

Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις Bellona και European Environmental Bureau υποστηρίζουν ότι η πρόταση χαλαρώνει την αγορά άνθρακα από υπερβολικά πολλές πλευρές ταυτόχρονα: πιο αργή μείωση του ορίου, περισσότερες δωρεάν άδειες, ασθενέστερος μηχανισμός απόσυρσης των πλεοναζουσών αδειών από την αγορά (Bellona, EEB). Κάθε έλλειμμα στις μειώσεις εκπομπών θα πρέπει να καλυφθεί από τομείς όπως οι μεταφορές και η θέρμανση κατοικιών, όπου οι περικοπές είναι δυσκολότερες και ακριβότερες.

Η Επιτροπή προτείνει μια βιομηχανική επιδότηση που χρηματοδοτείται μέσα από ασθενέστερο σήμα τιμής στον άνθρακα. Δεν έχει ακόμη παρουσιάσει το εγχειρίδιο κανόνων που θα μετατρέψει αυτή την επιδότηση σε πραγματική επένδυση.