Αδιέξοδο στην ΕΕ για τον απεσταλμένο στη Ρωσία

Η ΕΕ κινείται προς τον ορισμό ειδικού εκπροσώπου για πιθανές ειρηνευτικές συνομιλίες με τη Ρωσία, αλλά σκοντάφτει σε μια παγίδα που βρίσκεται μέσα στις ίδιες τις Συνθήκες της. Η Ένωση μπορεί να επιλέξει διπλωμάτη με πλειοψηφία, χρειάζεται όμως τη συναίνεση και των 27 κυβερνήσεων για την πολιτική γραμμή που θα μεταφέρει. Έναν μήνα πριν από το σημείο λήψης αποφάσεων, τα πρόσωπα προκαλούν αντιδράσεις, η Μόσχα απορρίπτει το ίδιο το πλαίσιο και οι πρωτεύουσες που υποτίθεται ότι θα μιλήσουν με μία φωνή έχουν ήδη αρχίσει να κινούνται μόνες τους.

Το πρόβλημα του προσώπου

Στις 9 Μαΐου, ο Βλαντίμιρ Πούτιν υπέδειξε τον πρώην καγκελάριο της Γερμανίας Γκέρχαρντ Σρέντερ ως τον Ευρωπαίο συνομιλητή που θα προτιμούσε. Ο Σρέντερ είχε για χρόνια θέσεις στα διοικητικά συμβούλια ρωσικών ενεργειακών εταιρειών. «Από όλους τους Ευρωπαίους πολιτικούς, θα προτιμούσα συνομιλίες με τον Σρέντερ», είπε ο Πούτιν σε συνέντευξη Τύπου για την Ημέρα της Νίκης (Deutschlandfunk). Το Βερολίνο χαρακτήρισε την πρόταση «προσχηματική» και μέρος της ρωσικής «υβριδικής στρατηγικής» (Euronews). Η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ Κάγια Κάλας είπε ότι η αποδοχή της επιλογής της Ρωσίας θα σήμαινε πως ο Σρέντερ θα καθόταν «και στις δύο πλευρές του τραπεζιού» (Spiegel, Kyiv Independent).

Η απόρριψη της ρωσικής υπόδειξης άνοιξε τον δρόμο για την πραγματική συζήτηση. Η Άνγκελα Μέρκελ απέκλεισε στη συνέχεια τον εαυτό της, υποστηρίζοντας ότι ένας διαμεσολαβητής χωρίς πολιτική ισχύ δεν έχει αξιοπιστία απέναντι στον Πούτιν (Open Online). Με αυτή τη λογική αποδυναμώνεται κάθε λύση από τον κατάλογο των αποστράτων ηγετών, από τον Ντράγκι και τον Πρόντι έως τον Νιινίστο, και το πεδίο περιορίζεται σε εν ενεργεία ηγέτες. Ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ προβάλλει πλέον ως ο ισχυρότερος υποψήφιος. Στις 11 Μαΐου είπε στην Corriere della Sera ότι «είναι ώρα η Ευρώπη να μιλήσει με τη Ρωσία», επιμένοντας όμως ότι κάθε διάλογος πρέπει να γίνει από θέση ισχύος, με σαφή εντολή και με τη συναίνεση της Ουκρανίας (Yle, Polsat News).

Η ίδια η Κάλας προσφέρθηκε για τον ρόλο στις 11 Μαΐου, αλλά διπλωματικές πηγές ανέφεραν λίγες ημέρες αργότερα στο Politico ότι είχε αυτοεξαιρεθεί. Η σκληρή γραμμή που έχει κρατήσει έναντι της Μόσχας καθιστά δύσκολο να υπάρξει ρωσική εμπλοκή μαζί της (1news.az). Το Κρεμλίνο το επιβεβαίωσε ουσιαστικά. Ο εκπρόσωπός του Ντμίτρι Πεσκόφ είπε ότι θα ήταν «προς το συμφέρον της Κάλας να μην είναι διαπραγματεύτρια» (Azernews).

Η θεσμική παγίδα

Με βάση το άρθρο 33 της Συνθήκης για την ΕΕ, ένας Ειδικός Εκπρόσωπος μπορεί να διοριστεί με ειδική πλειοψηφία, δηλαδή με ένα σύστημα στο οποίο τα μεγαλύτερα κράτη έχουν μεγαλύτερο βάρος και καμία μεμονωμένη κυβέρνηση δεν μπορεί από μόνη της να μπλοκάρει την επιλογή. Η Ουγγαρία και η Σλοβακία δεν μπορούν να ασκήσουν βέτο στο πρόσωπο. Η ουσιαστική εντολή όμως του απεσταλμένου, δηλαδή οι θέσεις που θα μεταφέρει στη Μόσχα, απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο, άρα κάθε κυβέρνηση μπορεί να μπλοκάρει το περιεχόμενο (BST-Europe, Euronews). Η Ευρώπη μπορεί να επιλέξει τον διπλωμάτη της, αλλά όχι απαραίτητα να τον εξοπλίσει πολιτικά.

Ο Ρόμπερτ Φίτσο της Σλοβακίας έχει ήδη δείξει πώς λειτουργεί το πρόβλημα στην πράξη. Στις 8-9 Μαΐου πέταξε στη Μόσχα, συναντήθηκε επί δύο ώρες με τον Πούτιν και υποστήριξε ότι μετέφερε μήνυμα του Ζελένσκι, χωρίς κανέναν ευρωπαϊκό συντονισμό (Netky.sk, TA3). Ο Γερμανός καγκελάριος Μερτς ακύρωσε ως απάντηση την προγραμματισμένη επίσκεψή του στην Μπρατισλάβα. Η Πολωνία, από την πλευρά της, χτίζει παράλληλο δίαυλο μέσω του Σχήματος του Βουκουρεστίου 9, της συμμαχίας των ανατολικών κρατών-μελών του ΝΑΤΟ, που δήλωσε στις 13 Μαΐου ότι κάθε ειρήνη πρέπει να είναι «δίκαιη» για την ανατολική πτέρυγα. Ο πρόεδρος Ναβρότσκι επικαλέστηκε τον φόβο ότι οι μεγάλες δυνάμεις θα διαπραγματευθούν πάνω από τα κεφάλια των μικρότερων κρατών (PISM).

Τι θέλει πραγματικά η Μόσχα

Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Πεσκόφ δήλωσε στις 14 Μαΐου ότι η Ευρώπη «δεν μπορεί να λειτουργήσει ως καλόπιστος διαμεσολαβητής», επειδή είναι «ουσιαστικά άμεσος συμμετέχων στον πόλεμο» (The Moscow Times). Οι ρωσικές προϋποθέσεις δεν έχουν αλλάξει από τον Ιούνιο του 2024: η Ουκρανία πρέπει να αποσυρθεί από τέσσερις περιφέρειες και να παραιτηθεί από την ένταξη στο ΝΑΤΟ πριν αρχίσουν οι συνομιλίες. Η Ουάσιγκτον διεκδικεί τον αποκλειστικό ρόλο του διαμεσολαβητή· ο υπουργός Εξωτερικών Ρούμπιο δήλωσε στις 14 Μαΐου ότι «είμαστε η μόνη χώρα στον κόσμο που μπορεί να διαμεσολαβήσει».

Η ώθηση όμως για έναν Ευρωπαίο απεσταλμένο δεν ξεκίνησε από τις Βρυξέλλες. Ξεκίνησε από το Κίεβο. Ο Ζελένσκι είπε στη σύνοδο της Κύπρου τον Απρίλιο ότι η Ευρώπη πρέπει να βρίσκεται «στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων», ενώ ο υπουργός Εξωτερικών του πρότεινε ως πρώτο απτό αποτέλεσμα μιας ευρωπαϊκής διαμεσολάβησης μια συγκεκριμένη εκεχειρία για τα αεροδρόμια (Kyiv Independent, Ukrainian Pravda). Η Ουκρανία θέλει στο τραπέζι έναν υποστηρικτή, όχι έναν ουδέτερο μεσολαβητή. Αυτή η προτίμηση καθορίζει όλη τη διαδικασία επιλογής. Ένα πρόσωπο αρκετά σκληρό ώστε να ικανοποιεί το Κίεβο θα απορριφθεί από τη Μόσχα. Ένα πρόσωπο αρκετά αποδεκτό για τη Μόσχα θα είναι απαράδεκτο σχεδόν για όλους τους υπόλοιπους.

Η διαδικασία περνά από τρία στάδια: την άτυπη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών τύπου Γκίμνιχ στις 27-28 Μαΐου, την επίσημη συνεδρίαση του Συμβουλίου στις 15 Ιουνίου και τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 18-19 Ιουνίου. Μέχρι τότε, η Ευρώπη θα πρέπει να απαντήσει σε ένα ερώτημα που αποφεύγει εδώ και τρία χρόνια: τι ακριβώς θέλει να πει.